Vifo vya watu sita baada ya jengo la ghorofa nane kuporomoka likiendelea kujengwa kando ya Barabara ya Mombasa jijini Nairobi jana, vimeibua tena maswali kuhusu usalama wa majengo na uwajibikaji katika sekta ya ujenzi nchini.

Watu wengine watano walijeruhiwa katika mkasa huo uliotokea Ijumaa eneo la Syokimau, huku maafisa zikisema watu wote 405 waliokuwa katika eneo la ujenzi walikuwa wamepatikana.

Msaidizi wa Inspekta Jenerali wa Polisi anayesimamia masuala ya majanga, Duncan Ochieng, alisema miili sita ilipatikana na majeruhi watano kupelekwa katika Hospitali ya Imara Daima.

Wahudumu wa zimamoto wa Kaunti ya Nairobi na kikosi cha uokoaji walitumwa eneo hilo kupekua vifusi na kuhakikisha hakuna watu waliokuwa wamenasa.

Huu ni mkasa wa pili mkubwa wa aina hiyo katika kipindi kisichozidi mwezi mmoja. Mnamo Oktoba 23, jengo la ghorofa 18 liliporomoka Eastleigh, Nairobi, na kuua watu wanane huku wengine wakiripotiwa kutoweka.

Takwimu za Wizara ya Ardhi, Kazi za Umma, Nyumba na Maendeleo ya Miji zinaonyesha kuwa majengo 100 yameporomoka nchini katika kipindi cha miaka 30 iliyopita. Zaidi ya watu 40 wamefariki kutokana na mikasa hiyo katika miaka mitano iliyopita.

Mwaka 2022 ulirekodi visa vingi zaidi, majengo 13 yaliporomoka. Mwaka 2021 na 2023 kila mmoja ulirekodi visa 12, huku 2018 ukiwa na visa tisa. Mwaka 2015 na 2019 kila mmoja ulirekodi majengo saba kuporomoka. Visa vinne vilirekodiwa katika kila mwaka wa 2024 na 2025.

Ukaguzi wa Mamlaka ya Kitaifa ya Ujenzi (NCA) umeonyesha kuwa majengo mengi yanajengwa bila kufuata masharti ya vibali na viwango vinavyotakiwa.

Kati ya Julai 2025 na Aprili 2, 2026, NCA ilikagua majumba 21,282 yaliyokuwa yakijengwa katika maeneo 14 nchini. Kati ya hayo,12,018 yalisimamishwa kwa kukiuka masharti, huku 9,264 pekee yakitimiza viwango. Hii ni asilimia 43.5 tu ya maeneo yaliyokaguliwa.

Nairobi ilikuwa na maeneo mengi zaidi ya ujenzi yaliyokaguliwa, 3,908, ambapo 1,647 yalisimamishwa. Kiwango cha uzingatiaji sheria kilikuwa asilimia 57.86.

Mkoa wa zamani wa Magharibi uliongoza kwa asilimia 77.83, huku Kaskazini Mashariki ukiwa na kiwango cha chini zaidi cha asilimia tano. Ni maeneo 11 pekee kati ya 220 yaliyokaguliwa katika eneo hilo yaliyotimiza masharti.

Taasisi ya Utafiti wa Sera za Umma na Uchambuzi nchini (KIPPRA) inahusisha kuporomoka kwa majengo na kazi duni, vifaa visivyofikia viwango, ukosefu wa usimamizi wa kutosha na kasoro katika usanifu wa miundo.

NCA ina mamlaka ya kusimamisha kazi za ujenzi na kuchukua hatua dhidi ya wanaokiuka kanuni. Pia ina kikosi cha utekelezaji chenye maafisa 15 wa polisi kusaidia ukaguzi na kukabiliana na ukiukaji.

Chini ya kifungu cha 23(3A) cha Sheria ya Mamlaka ya Kitaifa ya Ujenzi, mtu anayekataa kimakusudi kutii agizo la afisa wa uchunguzi anaweza kutozwa faini isiyozidi Sh1 milioni, kufungwa jela hadi miaka mitatu au adhabu zote mbili.

Hata hivyo, kufikia Machi 31, 2026, NCA ilikuwa imefanikiwa kupata hukumu 15 pekee katika kesi mbalimbali za ukiukaji wa kanuni za ujenzi.

Ripoti ya mamlaka hiyo inasema ni sio uchunguzi wote wa majengo yanayoporomoka hukamilishwa na kusababisha wahusika kufunguliwa mashtaka. Hali hiyo imeibua wasiwasi kuwa wanaokiuka masharti hawazuiwi vya kutosha kuendelea kuhatarisha maisha ya watu.

Kanuni za Kitaifa za Ujenzi za mwaka 2024 zinahitaji kila mradi wa ujenzi uzingatie viwango vya usanifu, ujenzi na ukarabati. Pia zinataka usanifu na usimamizi wa kazi ufanywe na wataalamu waliosajiliwa katika fani zao.

Licha ya kanuni hizo na mamlaka ya kusimamisha miradi, visa vya majengo kuporomoka vinaendelea kutokea. Idadi ndogo ya hukumu ikilinganishwa na visa vilivyoripotiwa inaibua swali kuhusu iwapo wasanifu na wamiliki wa majengo hatari wanawajibishwa ipasavyo.

Kwa familia zinazopoteza wapendwa wao chini ya vifusi, suala si tu kujua kilichosababisha jengo kuporomoka, bali pia kuhakikisha waliohusika wanachukuliwa hatua na mikasa kama hiyo kutojirudia.