UZINDUZI wa ujenzi wa kiwanda cha kusafisha mafuta cha Dangote East Africa Petroleum Refinery and Petrochemicals cha thamani ya Sh2 trilioni umeibua mjadala kuhusu ardhi itakayotumiwa wakati wa ujenzi wa mradi huo.

Rais William Ruto amesema serikali imetenga ekari 9,000 Lamu kwa mradi huo na inatafuta ekari nyingine 3,000 kadiri mradi unavyopanuka.
Hivyo, jumla ya ardhi inayolengwa ni takriban ekari 12,000.

Akizungumza katika Ikulu ya Mombasa Oktoba 1, 2026, Rais Ruto alisema ekari 5,000 zitatumika kuanzisha eneo maalumu la kiuchumi (SEZ), huku eneo hilo likitarajiwa pia kuwa na mji mpya.

Alisema uwekezaji huo unakadiriwa kuwa sawa na asilimia 12 ya Pato la Taifa.

Mradi huo unatarajiwa kuwa na uwezo wa kusafisha mapipa 700,000 ya mafuta kwa siku na kutoa nafasi za ajira 60,000 pamoja na kuchochea ukuaji wa viwanda vingine.

Hata hivyo, suala la ardhi limeibua maswali kuhusu iwapo ni ya umma au kuna watu binafsi wanaoidai, namna watakavyolipwa fidia na kama thamani ya ardhi itahesabiwa kuwa sehemu ya mchango wa Kenya katika mradi huo.

Wakazi 133 wa Lamu wamewasilisha kesi mahakamani wakidai kuwa sehemu ya ardhi iliyotengewa mradi huo ni ya mababu zao na wana maslahi nayo.
Mahakama ya Mazingira na Ardhi imeamuru hali ya sasa katika kipande hicho cha ardhi ibaki hivyo hadi Oktoba 14, kesi hiyo itakaposikilizwa.

Kesi hiyo inahusu ardhi LR No. 13061 katika eneo la Hindi/Manda Magogoni, Lamu.

Hata hivyo, mahakama bado haijaamua kuhusu umiliki wa ardhi hiyo.

Rais Ruto amesema ardhi inayotumiwa ni ya serikali na hakuna mtu atakayeondolewa bila fidia.

Alisema iwapo kuna wakazi katika maeneo ambayo serikali itatumia kwa mradi huo, serikali ndiyo itakayowalipa fidia na si mwekezaji.

“Mradi huo unatekelezwa katika ardhi ya serikali. Hakuna mtu atakayeondolewa. Lakini kama kuna wakazi katika maeneo ambayo serikali itatumia, watalipwa fidia na serikali ya Kenya,” alisema.

Rais alisema haiwezekani kumwachia mwekezaji jukumu la kutafuta maelfu ya ekari na kujadiliana na wenye ardhi, akisema hilo linaweza kumfanya akate tamaa.

Hata hivyo, wakazi wamekuwa wakitaka kufahamishwa eneo kamili na ukubwa wa ardhi iliyootengewa kiwanda hicho.

Mohamed Rajab, katibu wa mipango wa Kililana Farmers Association, alihoji kwa nini wakazi hawakupewa maelezo kuhusu eneo kamili la mradi.

Seneta aliyeteuliwa Shakila Abdalla pia alihoji kwa nini wakazi hawakuwa na taarifa kuhusu ukubwa na eneo la ardhi iliyotengwa au inayotafutwa kwa mradi huo.

Baadhi ya wakazi wamehusisha mjadala huo na ununuzi wa ardhi uliofanywa awali kwa miradi ya Lapsset, wakisema masuala ya fidia bado hayajamalizika.

Mjadala huo pia umefika Seneti, huku Seneta wa Nairobi Edwin Sifuna akihoji kwa nini Bunge halijapewa mkataba unaoongoza uwekezaji huo.

Alisema wabunge hawajui ahadi ambazo Kenya imeweka ili kuhakikisha kiwanda hicho kinajengwa. Kiongozi wa People’s Party of Kenya na Mbunge wa Kiharu Ndindi Nyoro pia ametaka serikali kufichua muundo wa umiliki, kiwango cha ardhi kinachotolewa na iwapo thamani ya ardhi hiyo itabadilishwa kuwa hisa katika mradi.

“Tunatoa ardhi kiasi gani kwa kiwanda cha Dangote? Thamani yake inabadilishwa kuwa hisa? Thamani ni kiasi gani?” aliuliza.

Rais Ruto amesema Kenya itatumia mali yake, ikiwemo ardhi, na Hazina ya Kitaifa ya Miundombinu kuwekeza katika mradi huo.

Kiongozi wa Wiper Kalonzo Musyoka amesema uwekezaji mkubwa unapaswa kuchunguzwa ili kuhakikisha unanufaisha nchi na wananchi.

Serikali imesema itahakikisha wananchi wanashirikishwa katika kila hatua ya mradi na kwamba watakaoathiriwa na upatikanaji wa ardhi watalipwa fidia.

Gavana wa Lamu Issa Timamy ameunda kamati inayojumuisha taasisi zinazoshughulikia ardhi, mazingira na masuala mengine yanayohusiana na kiwanda hicho.

Mshauri wa serikali na mwanauchumi Dkt David Ndii amesema wakazi walilipwa fidia mwaka 2015 baada ya serikali kutoa Sh1.3 bilioni katika awamu ya kwanza ya mradi wa Lapsset.

Kwa sasa vifaa vya mradi huo vimewasili katika Bandari ya Lamu, huku mfanyabiashara Aliko Dangote akisema ujenzi utakamilika ndani ya miezi 40.