KANUNI mpya za ushuru wa chai za mwaka 2026 zimezua mjadala katika sekta hiyo huku wakulima wadogo wakihoji iwapo gharama hizo zitapunguza mapato yao na kusababisha kutozwa ushuru mara mbili.

Kanuni hizo zimewasilishwa upya Bungeni baada ya Mbunge wa Gatundu Kusini George Kagombe, aliyekuwa mdhamini wa mapendekezo ya awali, kulaumiwa kwa kulenga maslahi yake binafsi katika sekta ya chai. Kagombe pia alitajwa kuwa mkurugenzi wa eneo wa Shirika la Maendeleo ya Chai (KTDA).

Spika wa Bunge la Kitaifa Moses Wetang’ula alirejesha suala hilo kwa wabunge baada ya malalamishi yaliyowasilishwa na Dkt John Kennedy Omanga kuruhusiwa, na kubainika kuwa Kagombe hakutangaza maslahi yake kama inavyotakiwa na kanuni za Bunge.

Mkurugenzi mkuu wa Bodi ya Chai nchini (TBK), Willy Mutai, hata hivyo, amehakikishia wakulima kuwa ushuru huo hautakatwa kutoka kwa malipo yao ya kila mwezi wala bonasi ya kila mwaka.

Katika mahojiano na Taifa Leo, Mutai alisema ushuru huo utatozwa waagizaji na wanaosafirishaji chai nje ya nchi, wala si wakulima au viwanda vya chai.

“Mapato ya wakulima kutokana na malipo ya kila mwezi na bonasi ya kila mwaka yataendelea kuwa kama yalivyoamuliwa na viwanda vyao,” alisema.

Chini ya kanuni hizo, wasafirishaji wa chai watalipa ushuru wa asilimia 0.8 ya thamani ya chai inayouzwa moja kwa moja au kupitia minada, huku waagizaji wakitozwa asilimia 100 ya thamani ya kila shehena ya chai inayoingizwa nchini.

Mutai alisema ushuru huo unalenga kufadhili utafiti, kutangaza chai ya Kenya katika masoko ya kimataifa, kuboresha miundombinu na kuimarisha mapato ya wakulima.

Asilimia 50 ya fedha hizo zitaelekezwa kwa hazina ya kuleta uthabiti wa bei ya chai, asilimia 20 kwa Taasisi ya Utafiti wa Chai iliyoko Kericho, asilimia 15 kwa serikali za kaunti zinazolima chai kwa ajili ya miundombinu na asilimia 15 kwa TBK.

Alisema fedha hizo zitakaguliwa kwa mujibu wa sheria za usimamizi wa fedha za umma, huku matokeo ya ukaguzi yakitarajiwa kuwekwa wazi.

Mutai alitaja ushindani katika soko la kimataifa kama sababu nyingine ya kuanzishwa kwa ushuru huo.

Kenya huuza chai katika masoko 100, lakini asilimia 85 ya mauzo yake yanategemea masoko 10, yakiwemo Pakistan, Iran, Uingereza, Urusi na Misri.

Bodi hiyo inalenga kupanua soko hadi Amerika Kaskazini, Afrika Magharibi, China na maeneo mengine ya Asia.

Wakati huo huo, wakulima wanaanza kupokea bonasi ya mwaka ya msimu wa 2025/2026, huku viwanda vya KTDA vikitarajiwa kulipa kati ya Sh12.50 na Sh50 kwa kila kilo ya majani, kutegemea masoko ya ndani na nje.

Mutai alisema ushuru huo utasaidia kuboresha utafiti, huduma za ugani, uzalishaji na ubora wa chai, hatua zinazotarajiwa kuongeza ushindani na mapato ya wakulima.

Hata hivyo, maswali kuhusu athari za ushuru huo kwa gharama za biashara na uwezekano wa gharama hizo kuhamishiwa kwa wadau wengine yanaendelea kusubiri majibu huku kanuni hizo zikisubiri hatua za Bunge.