MWENDO wa saa kumi na moja alfajiri wakati kijiji cha Nyatike, eneobunge la Mugirango Kusini, Kaunti ya Kisii, bado kimetulia, shughuli katika banda la nguruwe la Mary Kwamboka Nyakwara huwa tayari zimeamza.

Akiwa ameshika ndoo ya kijani yenye Azolla mbichi na nyingine ya mabuu ya Black Soldier Fly (BSF), Mary huingia zizini kuwalisha nguruwe wake sita.

Anawaita kwa majina, nao huitikia kwa milio ya furaha.

“Nguruwe wanajua sauti ya mama yao. Wakisikia tu hatua zangu, wanaanza kulia kwa furaha,” anasema huku akitabasamu.

Kwa Mary, huu ni utaratibu wa kila asubuhi kabla ya kuvaa sare nyeupe na kuelekea kazini kama muuguzi katika kituo cha afya mjini Suneka.

Ufugaji wa nguruwe ni biashara yake ya ziada, lakini anasema umegeuka kuwa uwekezaji muhimu unaomsaidia kugharamia mahitaji ya familia na elimu ya watoto.

“Shamba langu liko Nyatike, kazi yangu iko Suneka. Asubuhi niko shambani, mchana niko wodini, na jioni narudi tena kuangalia mifugo wangu,” anasema.

Ili kuhakikisha shughuli za shamba zinaendelea wakati hayupo, Mary amemwajiri Philip Ochieng’, mwanafunzi aliyehitimu mafunzo ya afya ya mifugo kutoka Chuo Anuwai cha Kisii, kuwa meneja wa shamba.

Kwa sasa, Mary anafuga nguruwe sita aliowachagua kwa umakini: majike matano aina ya Large White na dume mmoja aina ya Duroc kwa ajili ya uzalishaji.

“Sita bora ni bora kuliko 20 wasiofaa. Namjua kila mmoja kwa jina, uzito wake na mahitaji yake. Hawa ndio msingi wa biashara yangu,” anasema.

Lakini siri ya ufanisi wa shamba hili haiko tu katika kuchagua nguruwe bora.

Iko pia katika ubunifu wa chakula wanachotumia.

Philip anasema baada ya kuchunguza gharama za uzalishaji, waligundua kuwa protini ndiyo mojawapo ya viambato vinavyopandisha gharama ya chakula cha nguruwe.

Badala ya kutegemea soya na dagaa zinazonunuliwa kutoka mjini Kisii, waliamua kuzalisha sehemu ya protini hiyo shambani.

“Tulijiuliza kwa nini tununue protini kwa gharama kubwa ilhali tunaweza kuzalisha wenyewe kwa kutumia rasilimali zinazopatikana hapa?” anaeleza.

Katika kona moja ya shamba kuna vibanda vidogo vilivyotengenezwa kwa mbao na nyavu, vinavyotumika kufugia nzi wa Black Soldier Fly (BSF) Mabuu ya wadudu hawa yana kiwango kikubwa cha protini na yanaweza kutumika kama kiambato katika chakula cha mifugo.

Kwa kutumia mabaki ya jikoni, maganda ya ndizi, matunda na taka nyingine zinazofaa, Philip huzalisha mabuu hayo, ambayo huvunwa, kukaushwa na kusagwa ili kuchanganywa na chakula cha nguruwe.

Kwenye kona nyingine kuna bwawa dogo lenye Azolla, mmea unaoelea juu ya maji na unaotumiwa kama nyongeza ya lishe ya mifugo.

“Azolla inakua haraka na inaweza kutupatia chanzo kingine cha virutubisho. Tunaitumia pamoja na BSF na malighafi nyingine zinazopatikana hapa shambani,” anasema Philip.

Kwa kuchanganya BSF na Azolla pamoja na punje za mahindi, majani ya maboga, wawili hao hutengeneza chakula cha nguruwe kwa gharama wanayokadiria kuwa chini ya Sh2,000 kwa mfuko wa kilo 70.

Kwa mujibu wa Mary, gharama hiyo ni nafuu kwa zaidi ya asilimia 60 ikilinganishwa na chakula cha dukani.

“Chakula chetu kinatengenezwa hapa shambani, tunadhibiti gharama na tunajua tunachowapa nguruwe wetu. Hilo limetusaidia sana,” anasema.

Wakati Mary yuko kazini Suneka, Philip huhakikisha shughuli za kila siku zinaendelea.

Husafisha banda, kufuatilia afya ya nguruwe, kuangalia majike wajawazito na kuhakikisha chanjo na matibabu yanatolewa kwa wakati. Pia huweka kumbukumbu za uzalishaji na afya ya kila mnyama.

Mary anasema taaluma yake ya uuguzi imemfundisha umuhimu wa usafi, nidhamu na utunzaji wa kumbukumbu.

“Usafi ni muhimu kwa binadamu na mifugo. Kama muuguzi ninavyozingatia usafi wodini, ndivyo ninavyotaka banda langu liwe safi. Kinga ni bora kuliko tiba,” anasema.

Mbali na kupunguza gharama za chakula, ufugaji huo una fursa nzuri ya mapato kupitia uuzaji wa watoto wa nguruwe na nguruwe waliokomaa.

Mary anakadiria kuwa mtoto wa nguruwe mwenye umri wa miezi miwili huuzwa kati ya Sh5,000 na Sh7,000, huku nguruwe aliyekomaa mwenye uzito wa takribani kilo 80 akiuzwa kati ya Sh44,000 na Sh48,000.

Wateja kutoka Tabaka, Suneka, Ogembo na Kisii mjini hutembelea shamba lake kununua mifugo.

“Nguruwe hawa sita ni kama akaunti yangu ya benki. Kadri wanavyokua na kuzaana, ndivyo thamani ya uwekezaji wangu inavyoongezeka,” anasema.

Mary anawahimiza wanawake na vijana kutambua kilimo na ufugaji kama biashara zinazoweza kufanywa sambamba na ajira nyingine.

Anashauri wanaotaka kuanza waanze kwa kiwango kidogo, wajifunze kutengeneza chakula cha mifugo na watumie rasilimali zinazopatikana katika maeneo yao.

“Si lazima uwe na mtaji mkubwa. Unaweza kuanza na nguruwe wawili au wachache, ukajifunza kuzalisha Azolla na BSF na kukua hatua kwa hatua. Muhimu ni kuwa na mpango na nidhamu,” anashauri.

Kwa Philip, shamba hilo limekuwa zaidi ya sehemu ya kazi. Ni mazingira ambamo anatumia maarifa aliyopata darasani na kujifunza ujasiriamali wa mifugo kwa vitendo.

“Nimesoma afya ya mifugo darasani, lakini hapa shambani najifunza pia upande wa biashara. Nafasi aliyonipa Bi Mary imenisaidia kukuza ujuzi na kujiamini,” anasema.

Jioni Mary anaporudi kutoka Suneka, hukuta Philip amekamilisha majukumu yake. Anavaa buti, kuchukua ndoo na kuelekea zizini kuwapa nguruwe chakula cha jioni.

Ni maisha ya mwanamke anayegawanya muda wake kati ya kuhudumia wagonjwa na kutunza mifugo, akithibitisha kuwa ufugaji unaweza kuwa chanzo cha mapato hata kwa mtu aliyeajiriwa.

Katika shamba lake dogo la Nyatike, Mary amejifunza somo muhimu: mafanikio katika ufugaji si lazima yapimwe kwa idadi ya mifugo pekee, bali kwa ubora wa mifugo, udhibiti wa gharama na uwezo wa kutumia rasilimali zilizopo.

Kwa nguruwe sita, ubunifu wa BSF na Azolla, na usimamizi makini, Mary anajenga biashara inayompa matumaini ya kesho bora.