Serikali inavyolipa mabilioni kutokana na blanda za maafisa wake
WALIPA ushuru nchini wanaendelea kubeba mzigo mkubwa wa kifedha kutokana na maamuzi ya serikali ambayo baadaye yanabainika kuwa yalikiuka sheria, yalitekelezwa vibaya au yalikiuka haki za raia.
Uchunguzi wa kesi mbalimbali mahakamani unaonyesha kuwa serikali, kaunti, polisi na mashirika ya umma yameamriwa kulipa mabilioni ya pesa kama fidia, marupurupu, mishahara iliyocheleweshwa na mikataba iliyovunjwa.
Kesi hizo zinahusu kukamatwa kwa watu kinyume cha sheria, mateso, mauaji ya kiholela, kufutwa kazi visivyo halali, migogoro ya ardhi, zabuni za umma na mikataba iliyokiukwa.
Moja ya kesi zilizotikisa serikali ni ile ya kiongozi wa kampeni ya Nigeria, Nnamdi Kanu.
Mahakama Kuu iliamua mwaka 2025 kuwa Kanu alitekwa nyara, kuwekwa kizuizini kwa siri na kuteswa kabla ya kupelekwa Nigeria. Serikali iliamriwa kumlipa Sh10 milioni kama fidia pamoja na gharama ya kesi.
Katika kesi nyingine, Mahakama Kuu iliagiza polisi na Mwanasheria Mkuu kulipa Sh35.4 milioni kwa familia na waathiriwa 28 wa operesheni za polisi wakati wa maandamano ya Azimio mwaka 2023 katika maeneo ya Kisumu, Migori na Ahero.
Mahakama ilibaini kuwa baadhi yao waliuawa, kujeruhiwa au kuteswa kinyume cha sheria.
Mwanafunzi wa zamani wa Chuo Kikuu cha JKUAT, Allan Omondi, pia alitunukiwa Sh8 milioni baada ya mahakama kubaini kuwa polisi walimpiga na kumweka kizuizini kinyume cha sheria wakati wa machafuko ya wanafunzi mwaka 2019.
Wiki hii, mtaalamu wa teknolojia ya habari Ndiang’ui Kinyagia alishinda fidia ya Sh5 milioni baada ya mahakama kuamua kuwa maafisa wa Idara ya Upelelezi wa Jinai walivamia nyumba yake huko Kinoo bila kibali cha mahakama na kutwaa mali yake kinyume cha sheria.
Mbali na amri za mahakama, serikali imeanza kutekeleza mpango wa kufidia waathiriwa wa ukiukaji wa haki za binadamu wakati wa maandamano yaliyofanyika kati ya 2013 na 2025. Serikali tayari imetenga Sh2 bilioni kwa mpango huo ambao unahusisha fidia kwa waliouawa, waliojeruhiwa na wale waliokumbwa na ukiukaji wa haki zao.
Seneti pia inapambana mahakamani kupinga agizo la kulipa aliyekuwa Naibu Rais Rigathi Gachagua Sh50 milioni baada ya mahakama kubaini kuwa baadhi ya haki zake za kikatiba zilikiukwa wakati wa mchakato wa kumbandua madarakani.
Kesi nyingine kubwa zinahusisha ukiukaji wa haki za binadamu uliotokea katika miaka ya nyuma.
Michael Rubia alitunukiwa Sh17 milioni baada ya kubainika kuwa alizuiliwa kinyume cha sheria na kuteswa katika utawala wa zamani. Serikali pia ililazimika kugharamia matibabu yake nchini Uingereza.
Mahakama ya Juu pia iliidhinisha malipo ya Sh2.5 milioni kwa kila mmoja wa wafungwa sita wa kisiasa waliokamatwa mwaka 1992 wakati wa maandamano Freedom Corner. Ilibainika serikali ilikiuka haki zao kwa kuwa walikamatwa na kuteswa.
Katika kesi ya maafisa wa zamani wa Jeshi la Anga walioathiriwa baada ya jaribio la mapinduzi la mwaka 1982, Mahakama ya Rufaa iliidhinisha malipo ya jumla ya Sh6.25 bilioni kwa maafisa 284 walioteswa, kufungwa na kufutwa kazi kwa njia isiyofaa.
Serikali pia imebeba gharama kutokana na mauaji yanayohusishwa na polisi. Familia ya mwandishi wa habari wa Pakistan, Arshad Sharif, ilitunukiwa Sh10 milioni baada ya mahakama kuamua kuwa alipigwa risasi visivyo halali katika eneo la Kajiado mwaka 2022.
Katika sekta ya ardhi, Mahakama ya Mazingira na Ardhi ilitunuku Johannes Akello Omboto Sh5 milioni baada ya ukuta wa mali yake kubomolewa na maafisa waliokuwa wakitekeleza shughuli za Shirika la Reli Kenya bila kufuata taratibu.
Mashirika ya umma pia yamejikuta yakilipa mamilioni kutokana na kuvunja mikataba.
Hazina ya Taifa ya Malipo ya Uzeeni (NSSF) iliamriwa kulipa zaidi ya Sh112 milioni kwa kampuni ya Micro-City Computers baada ya kujiondoa katika mkataba wa mfumo wa CCTV ikitaja ukosefu wa fedha.
Aidha, Kituo cha Kimataifa cha Mikutano cha Kenyatta (KICC) kiliamriwa kulipa Sh39.9 milioni kwa mkandarasi baada ya kufuta zabuni ya mradi wa Sh799 milioni bila uwazi wa kutosha.
Kesi hizi zinaonyesha jinsi maamuzi ya serikali yanavyoweza kuwa na gharama kubwa kwa walipa ushuru. Japo maafisa wanaohusika mara nyingi hawaathiriki binafsi, mzigo wa kulipa fidia na madeni hayo huishia kwa wananchi kupitia fedha za umma.