ZAIDI ya watahiniwa milioni 3.6 wanaojiandaa kufanya mitihani na tathmini za kitaifa wanakabiliwa na changamoto ya uhaba wa fedha shuleni na tishio la mgomo wa walimu wanaosimamia na kusahihisha mitihani.

Watahiniwa 1,048,355 wa Mtihani wa Kitaifa cha Kidato cha Nne (KCSE) walifanya maandalizi ya mwisho mnamo Alhamisi, huku mitihani ya utendaji ikipangwa kuanza Jumatatu, Oktoba 19, 2026. Mitihani mikuu itafanyika kuanzia Novemba 2 hadi 20.

Wakati huo huo, watahiniwa wa Tathmini ya Elimu ya Msingi (KPSEA) na Tathmini ya Elimu ya Sekondari ya Chini (KJSEA) wanatarajiwa kufanya mitihani yao baadaye mwezi huu.

Hata hivyo, maandalizi yamekumbwa na mgogoro wa malipo baada ya Muungano wa Walimu wa Shule za Upili na Vyuo Anuwai (Kuppet) kuwataka wanachama wake kususia usimamizi, uangalizi na usahihishaji wa mitihani hadi malalamishi yao yatakaposhughulikiwa.

Katibu Mkuu wa Kuppet, Akello Misori, anataka wasimamizi walipwe angalau Sh4,000 kwa siku na walimu wanaosahihisha karatasi za mitihani walipwe angalau Sh100 kwa kila karatasi.

Kwa sasa, wasimamizi hulipwa kati ya Sh630 na Sh680 kwa siku, huku malipo ya kusahihisha karatasi yakianzia Sh35 hadi Sh75.

Hali hiyo imewafanya walimu wakuu kutaka mkutano wa dharura kati ya Muungano wa Kitaifa wa Walimu Wakuu wa Shule za Upili (KESSHA), Baraza la Kitaifa la Mitihani (KNEC) na Kuppet ili kutafuta suluhu kabla ya mitihani kuanza.

Mwenyekiti wa KESSHA, Willy Kuria, alisema malalamishi ya walimu yana msingi, lakini kususia mitihani kutawaathiri zaidi ya watahiniwa milioni moja wa KCSE.

“Tunahitaji mkutano kutatua masuala haya. Badala ya mgomo, tunaweza kukubaliana jinsi ya kuendesha mitihani,” akasema.

Afisa Mkuu Mtendaji wa KNEC, David Njengere, alisema viwango vya malipo ya wasimamizi wa vituo, wasimamizi na walimu wanaosahihisha mitihani hupitiwa kila baada ya miaka minne na vinatarajiwa kufanyiwa marekebisho mwaka ujao.

Mbali na mgogoro huo, shule zinakabiliwa na uhaba wa fedha za kununua vifaa vya maabara na mahitaji mengine ya mitihani ya vitendo.

KESSHA inasema shule za sekondari za umma zimekosa Sh5,787 kwa kila mwanafunzi katika mgao wa mwaka huu, hali inayozilazimisha baadhi kukopa kutoka kwa wasambazaji.

Serikali inapaswa kutoa Sh22,244 kwa kila mwanafunzi kwa mwaka, lakini mgao uliopokelewa umekuwa chini ya kiwango hicho.

Katika hatua nyingine, maafisa wa elimu na usalama wamesema mipango imewekwa kuhakikisha watahiniwa wanalindwa na mitihani inafanyika bila udanganyifu. Katika Kaunti ya Nakuru, watahiniwa 48,038 wanatarajiwa kufanya mitihani katika vituo 485.

KESSHA imesisitiza kuwa mazungumzo ya haraka ni muhimu ili kulinda uadilifu wa mitihani na kuhakikisha wanafunzi hawaadhibiwi kutokana na mizozo kati ya walimu na serikali.