Makanisa yageuza tohara ya wavulana kuwa biashara nono
KWA miaka mingi, tohara ilikuwa jukumu la wazee waliokuwa na mamlaka ya kuamua wakati, mahali na jinsi wavulana walivyopaswa kutahiriwa.
Lakini sasa makanisa yamechukua nafasi hiyo, yakigeuza utamaduni uliorithishwa kutoka kizazi hadi kizazi kuwa shughuli inayohusisha malipo ya maelfu ya shilingi.
Miezi ya Novemba na Desemba, familia katika maeneo ya Bonde la Ufa na Mlima Kenya humiminika katika makanisa kuwaandikisha wana wao katika kambi za tohara zinazochanganya matibabu, mafundisho ya Kikristo na mafunzo ya maisha.
Badala ya kwenda msituni au kwenye vituo vya kitamaduni vilivyoendeshwa na wazee, wavulana hukaa katika kumbi za makanisa kwa siku saba hadi 14, wakihudumiwa na madaktari na walezi.
Wazazi hulipa kati ya Sh10,000 na Sh50,000 kutegemea kanisa, eneo na muda wa kambi. Kwa hivyo, tohara imegeuka kuwa biashara ya msimu inayozalisha mamilioni ya shilingi kila mwaka.
Mlezi wa kitaifa wa Baraza la Wazee wa Kikuyu, Kiama Kia Ma, Kung’u Muigai, anasema wazee wamepokonywa jukumu lao muhimu katika jamii.
“Watu hawaliiti biashara, wanaliita huduma ya kanisa,” anasema, akiongeza kuwa shughuli hiyo sasa ina thamani ya mamilioni ya pesa kila mwaka.
Kwa mujibu wa Joseph Kaguthi, mratibu wa wazee na viongozi wa dini katika Baraza la Pamoja la Wazee wa Mlima Kenya, tohara ilikuwa chini ya usimamizi wa wazee.
Wao ndio walioamua nani angefanya tohara, lini na wapi, huku wavulana wakifundishwa majukumu yao katika jamii na kujiunga na rika lililowaongoza maisha yao yote.
Familia zililipa kwa kutoa mbuzi, pombe ya kienyeji na heshima kwa wazee.
Hata hivyo, kuanzia miaka ya 1920 hadi 1950, wamishenari wa Kanisa la Scotland (PCEA) na Kanisa Katoliki walipinga tohara iliyofanywa misituni, wakihimiza matumizi ya hospitali.
“Hospitali zilijengwa na madaktari wakachukua nafasi ya ngariba wa kitamaduni. Wazee walikuwa na maarifa lakini hawakuwa na hospitali. Kanisa lilikuwa nayo,” anasema Kaguthi.
Baadaye, kuibuka kwa kundi la Mungiki na magenge mengine kulifanya tohara za nyumbani kuwa hatari zaidi. Hali hiyo iliimarisha imani ya wazazi kwamba makanisa yalikuwa maeneo salama zaidi.
Mhubiri Charity Kagina wa Murang’a anasema wazazi walikuwa wameanza kushindwa kutambua wazee wa kweli na matapeli.
Anasema makanisa yalitoa usalama kupitia walinzi, sajili i na utaratibu wa kufuatilia watoto.
Kwa wazazi, hata hivyo, gharama imekuwa mzigo.
James Rono wa Eldoret anasema alilipa Sh17,000 kwa mwanawe kuhudhuria kambi ya wiki moja katika kanisa Katoliki.
Fedha hizo ziligharamia huduma za daktari, chakula, malazi na mafunzo ya malezi.
Anasema gharama hiyo ni kubwa wakati familia zinakabiliwa na mahitaji mengine, ikiwemo karo ya shule. Baadhi ya wazazi hulazimika kutafuta huduma za watu wasio na ujuzi kutokana na gharama hizo.
Askofu Joseph Kagunda wa ACK Mlima Kenya Magharibi, ambaye alikuwa miongoni mwa waanzilishi wa tohara zinazoendeshwa na makanisa, anakiri kuwa ada imeongezeka tangu alipokuwa akitoa huduma hiyo kwa takriban Sh10,000.
Anasema awali wavulana hawakupata ushauri wa kutosha, lakini sasa wanapewa mafunzo kuhusu uwajibikaji na maisha ya utu uzima.
Hata hivyo, baadhi ya viongozi wa dini wanapinga makanisa kutumia shughuli hiyo kupata faida.
Askofu Wilson Kurui wa Jesus Love Ministries, Eldoret, anasema huduma hiyo inapaswa kuwa njia ya kanisa kusaidia jamii badala ya kuwa chanzo cha mapato.
Kwa upande mwingine, wazee wanasema makanisa yanapunguza nafasi yao katika utamaduni.
Thomas Ingara, mwenye umri wa miaka 91, ambaye ni mtaalamu wa tohara ya kitamaduni kutoka kijiji cha Kalwani, Hamisi, anasema makanisa yanapaswa kuzingatia mahubiri na kuwaachia wazee jukumu la tohara.
Kung’u Muigai anasema baadhi ya makanisa huwaalika wazee kwa muda mfupi tu, bila kuwapa nafasi ya kuwafundisha wavulana kikamilifu.
Kiama Kia Ma inapendekeza makanisa yatumie wiki moja kuwafundisha wavulana masuala ya kiroho na wazee watumie wiki inayofuata kuwafundisha utamaduni.
Hata hivyo, pendekezo hilo halijaungwa mkono na baadhi ya makanisa.
Wakati huo huo, usalama wa wavulana unabaki kuwa suala muhimu.
Mchungaji Isaac Wanakacha, muuguzi mkuu wa zamani katika Hospitali ya Rufaa na Mafunzo ya Moi, anashauri wazazi kutumia hospitali za umma na kliniki zilizoidhinishwa, ambazo hutoa huduma kwa gharama nafuu na kuruhusu matumizi ya bima ya SHA.
Askofu Edward Khaoya wa Kitale Family House of Hope anasema takriban watoto 10 hufariki kila mwaka kutokana na matatizo yanayohusiana na tohara baada ya kufikishwa katika Moi Hospital.
Mtafiti wa utamaduni Mwaura wa Koigi anasema makanisa yalipata umaarufu kwa kutoa maeneo salama na walezi waliokuwa wakiaminika, lakini baadaye huduma hiyo ikageuka kuwa biashara.