Seneti yaondolea KNH lawama kuhusu kifo cha Walibora mauko yake yakisalia kitendawili

Na CHARLES WASONGA

SIKU 10 baada ya familia, jamaa, marafiki na mashabiki wa mwandishi mashuhuri marehemu Ken Walibora kuadhimisha mwaka mmoja baada ya kifo chake, maseneta wameondolea Hospitali ya Kitaifa ya Kenyatta (KNH) lawama kuhusu kifo chake.

Kwenye ripoti yake ya uchunguzi kuhusu kiini cha kifo cha mwandishi huyo, Kamati ya Seneti kuhusu Afya inasema haikuweza kuthibitisha kuwa Walibora alifariki kutokana na “utepetevu wa KNH”.

Kamati hiyo inayoongozwa na Seneta wa Trans-Nzoia, inasema kuwa marehemu Walibora alipokea huduma za kimatibabu hitajika alipofikishwa KNH “baada ya kugongwa na gari katika barabara ya Landhies, Nairobi, mnamo Aprili 10, 2020.”

“Alipewa huduma za dharura katika kitengo cha kuwahudumia wagonjwa mahututi katika idara ya kuwahudumia majeruhi wa ajali,” sehemu ya ripoti hiyo ikasema.

Maseneta pia wanasema kuwa marehemu Walibora ambaye alikuwa mwanahabari mtajika, aliandikishwa KNH kama “Mwanamume Mwafrika asiyejulikana” kwa sababu stakabadhi za kumtambua hazikupatikana.

“Marehemu alisalia hospitalini kwa siku tatu baada ya kifo chake kwa sababu hakukuwa na stakabadhi za kumtambua. Endapo angejulikana mapema, Walibora angehamishwa katika hospitali ya kibinafsi kwa sababu alikuwa na bima ya matibabu,” ripoti hiyo inaeleza.

Maseneta wanachama wa Kamati hiyo wanasema hata ingawa hospitali ya KNH haikuwa na lawama kwa kumtelekeza marehemu Prof Walibora, majeruhi wengi wa ajali za barabarani hufa katika hospitali hiyo ya rufaa kwa kukosa kuhudumiwa haraka.

Katika wasilisho lake mbele ya Kamati hiyo mnamo Aprili 15, 2020, Afisa Mkuu Mtendaji wa KNH Dkt Evans Kamuri alisema “Walibora aliletwa hospitalini mwendo wa saa tatu na nusu asubuhi (9.30am) mnamo Aprili 10, 2020, akipumua kwa ugumu”.

Wakati huo, Dkt Kamuri alisema, chumba cha kuwahudumia wagonjwa mahututi (ICU) katika hospitali hiyo hakikuwa kimelemewa na idadi kubwa ya wagonjwa, ilivyodaiwa awali.

“Alipelekwa katika chumba B ambapo madaktari walijaribu kuokoa maisha yake kwa kumwongezea hewa ya oksijeni kwa kutumia mtambo maalum,” Dkt Kamuri akawaambia maseneta wakati huo.

Japo maseneta wametoa ripoti yao ya uchunguzi kuhusu kifo hicho cha Prof Walibora, polisi hawajatoa ripoti yao kuhusu kisa hicho kilichowaacha wengi na maswali chungu nzima.

Maelezo ya awali yalisema kuwa Prof Walibora aligongwa na gari alipokuwa akivuka barabara ya Landhies kwa mbio, akifukuzwa na wahuni Aprili 10, 2020 asubuhi.

Hata hivyo, haikujulikana ni shughuli zipi zilimpeleka katika maeneo ya kituo cha mabasi cha Machakos asubuhi ilhali alikuwa ameegesha gari lake katika barabara ya Kijabe, umbali wa kilomita mbili kutoka eneo la tukio.

Maafisa wa polisi hawajategua kitendawili kuhusu kifo cha Prof Walibora mwaka mmoja baadaye.

Marehemu ni mwandishi wa kazi nyingi za fasihi, maarufu miongoni mwazo ikiwa ni riwaya ya ‘Siku Njema’ iliyotahiniwa katika shule za upili kwa miaka mingi.

Kituo cha Walibora hatarini kufifia baada ya kifo chake

GERALD BWISA na ELVIS ONDIEKI

KITUO cha kusambazia watoto vitabu kilichoanzishwa na msomi mashuhuri wa Kiswahili, marehemu Prof Ken Walibora, kinakumbwa na changamoto tele baada ya kifo chake.

Prof Walibora alianzisha kituo hicho cha Ken Walibora Centre for Literature Development katika mwaka wa 2019, akiwa na lengo la kuwawezesha wanafunzi kusoma vitabu 400 vya hadithi kabla ya kukamilisha Kidato cha Nne.

Kituo hicho kinachopatikana katika orofa ya saba ya jengo la Purshottam Place, barabara ya Westlands jijini Nairobi, kingali kimefunguliwa kwa ufadhili wa familia yake iliyo Amerika.

Mbali na kifo chake kilichotokea Aprili 10, 2020, changamoto zinazokumba kituo hicho zimesababishwa na jinsi ratiba ya shule ilivyovurugika na vilevile matatizo yanayotokana na janga la corona.Kulingana na mratibu wa kituo hicho, Bw Paul Watila, kituo hicho kilianzishwa ili wanafunzi wasome bila vikwazo wanavyopata wakati wanaposoma kwa minajili ya mitihani shuleni.

Mwanafunzi huhitajika kujisajili na Sh1,200 kwa mwaka, iliyo sawa na Sh100 kwa mwezi, ambapo anaruhusiwa kupata vitabu vine kila mwezi: Viwili vya Kiswahili na viwili vya Kiingereza.

“Aliamini wanafunzi hawafai kununua vitabu. Vitabu vilikuwepo. Angevinunua na kuviweka katika kituo hiki. Ada waliyolipa wanafunzi ilinuiwa tu kuwafanya wawajibike,” akasema.

“Mwaka uliopita tulipompoteza Prof Walibora, tulikuwa na zaidi ya wanafunzi 1,000 waliosajiliwa. Sasa tuna zaidi ya wanafunzi 2,000 waliosajiliwa. Huwa wanapata vitabu hivi hata wanapokuwa nyumbani,” akaongeza.

Kituo hicho ni mojawapo ya sifa kuu alizoacha Walibora ambazo zilitajwa wakati wa hafla ya kumbukumbu yake iliyoandaliwa Jumamosi iliyopita.Hafla hiyo iliyofanyika kwa zaidi ya saa sita kupitia mtandaoni, ilihudhuriwa na wasomi wengi wa Kiswahili.

Mjane wa Prof Walibora, Ann, pia alihudhuria na kushukuru kwa juhudi zinazoendelezwa kumkumbuka mume wake.Mwaka mmoja baada ya Prof Walibora kufariki katika ajali ya barabarani Nairobi, kuna mengi yanayoendelea kufichuka kuhusu maisha ya mwandishi huyo mashuhuri aliyepata umaarufu kwa kuandika vitabu kama vile Siku Njema na Kidagaa Kimemwozea.

Kakake, Bw Patrick Wafula aliambia Taifa Leo kuwa Walibora alikuwa msiri sana, na wanapata changamoto kutambua mali alizomiliki.

“Hakutuambia kila kitu wakati alipokuwa hai,” akasema Bw Wafula, ambaye aliongeza kuwa wanatarajia mashirika ya serika yatasaidia familia yake kutambua mali zake zote.

Walibora akumbukwa kwa kongamano

ELVIS ONDIEKI na OSBORNE MANYENGO

ZAIDI ya wapenzi 1,000 wa lugha ya Kiswahili leo saa 10 jioni wanaandaa kongamano kupitia mtandao, kumuenzi na kumkumbuka msomi na mwandishi maarufu, Prof Ken Walibora aliyeaga dunia mwaka 2020.

Kongamano hilo linafanyika kupitia teknolojia ya Zoom likijumuisha wasomi wa Kiswahili pamoja na wengine na litatamatika saa mbili usiku.

Kulingana na aliyekuwa rafiki wa karibu wa Prof Walibora, Hezekiel Gikambi, kongamano hilo lina mada “Unamkumbuka Hayati Prof Ken Walibora kwa Lipi? na linaendelea kwa muda wa saa nne.

Prof F.E.M.K. Senkoro wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Prof Abdilatif Abdalla wa Chuo Kikuu cha Hamburg nchini Ujerumani na Dkt Aidah Mutenyo ambaye ni mwalimu wa Kiswahili nchini Uganda, ni kati ya wanaotarajiwa kuhutubu katika kongamano hilo.

Kutoka hapa nchini, Maprofesa Mosol Kandagor, Simon Sossion, Tom Olali na waandishi wa vitabu Wallah Bin Wallah pamoja Pauline Keya pia watahutubu.

Kandagor ameeleza jinsi wanataaluma wanavyojizatiti hasa katika uandishi.

“Prof Ken Walibora alikuwa mnyenyekevu na hivyo ndivyo mtu aliyeelimika anafaa kuwa,” amesema Kandagor.

Najma ambaye ni bintiye mwandishi Said Ahmed Mohamed ametoa ujumbe wa baba yake na mama yake Rahma kuhusu ukuruba wao na Prof Ken Walibora.

“Walibora alifanya kazi pamoja na wazazi wangu na alikuwa mwaminifu,” amesema Najma.

Familia yake nayo imeitaka serikali kuisaidia kupata mali ambayo ilikuwa ikimilikiwa na mwanahabari huyo kwa kuwa hakuweka wazi mali yake wakati alipokuwa hai.

Nduguye Prof Walibora, Patrick Wafula ambaye ni mwalimu mkuu wa Shule ya Upili ya Kipseon, alieleza Taifa Leo kwamba wanapata ugumu wa kupata mali ambayo ilikuwa ikimilikiwa na marehemu.

“Hakutuambia mali aliyokuwa akimiliki wakati alipokuwa hai,” akasema Bw Wafula.

Prof Walibora alizaliwa eneo la Cherang’any, Kaunti ya Trans Nzoia. Mke wake na watoto wake wanaishi Marekani na Bw Wafula anasema kuwa wamekuwa wakiwasiliana nao mara kwa mara.

Pia wanadai kwamba uchunguzi kuhusu kifo cha Prof Walibora umekwama na wamekuwa wakitathmini njia tofauti ili kufahamu ukweli kuhusu kiini cha kifo chake.

“Baadhi ya watu wamekuwa wakitushauri tuajiri mchunguzi wa kibinafsi ili kufahamu kilichomuua. Tunataka kujua hasa nini kilisababisha kifo chake,” akaongeza Bw Wafula.

‘Tutakupeza Prof Ken Walibora’

Na Hosea Namachanja

Mauti yangalikuwa binadamu, ningalijihimu na niyaulize ni kitita kipi cha hela yangalitaka lakini tatizo, mauti si binadamu.

Aidha, yangalikuwa yaongea na kula kama mimi, mlo mzuri ningeyaandalia na kuyarai yatuachie mtoto wa mwalimu uhai wake lakini yote tisa, twakubali yaishe.

Katika udogo wake, alitamani kuwa askari na avalie magwanda mazuri kama askari. Alitamani akiwa, akue mdogo zaidi, ili atoshee redioni kama alivyodhania wanahabari walikuwa na zaidi ya hayo, alitamani sauti yake isikike redioni na asikilizwe na wasikilizaji kama alivyokuwa akisikiliza.

Profesa Walibora, alikuwa na ubongo wa hekima, kifuani alijawa na moyo wa ushujaa na kinywani ulimi wa ufasaha. Kama desturi yake, aliyasema maneno na kuwaacha watu wengine watende matendo lakini alitenda matendo na kuacha watu wengine waseme maneno.

Akiwa mwanahabari NMG ambapo ilikuwa mojawapo ya ndoto ya utotoni, alikizoeza kipaji chake cha uanahabari hadi kila alipotaka kukitumia, kilikuwa tayari kutumika.

Katika lugha ya Kiswahili, alikuwa kama Sheikh Shaaban Roberts nchini mwetu. Kwenye makala Kina cha Fikra na Kauli ya Walibora, alikishabikia Kiswahili kwa jino na ukucha.

Baadhi ya michango yake ; ubunifu wa istlahi “eneobunge” na falsafa, “tusipiganie fito, tunajenga nyumba moja” katu haitofutika. Riwaya pendwa, Siku Njema, itazidi kuwa kumbukumbu maishani mwetu kama riwaya ya kwanza ya mkenya ya Kiswahili kuwahi kutahiniwa nchini.

Vipaji, alivilea. Si kwa uandishi si kwa uanahabari. Hakika, mti mkuu ukigwa, wana wa ndege huyumba. Nikiwa katika maandalizi ya kumtaka anifafanulie zaidi kuhusu istilahi “kidijiti” kwa maana ya “digital” wakati binafsi nilijua kama “dijitali”, mauti yalimchukua mtoto wa mwalimu. Huzuni.

Liniumalo zaidi, nilikuwa tu nimepata namba yake ya simu ili anilee nami nije niwe kama yeye na kifo kikamchukua nikasalia na namba ambayo kila nilipoiangalia, machozi yalinibubujika usoni. Nilikosea wapi?

Ulalapo pema Prof Walibora, kumbuka hati na wino wako hadi sasa, hamna kilichofutika. Sote tulio hai, tutazidi kukilea Kiswahili kuanzia pale mkono wako ulipokwamia na kuyasoma maandishi yako milele. Twamuomba Mungu, azidi kuilaza roho yako pahali pema patakatifu. Amina.

 

KINA CHA FIKRA: Profesa Ken Walibora alikichapukia Kiswahili kwa kauli na matendo, Mola azidi kumrehemu

Na WALLAH BIN WALLAH

LEO tumeumega mwaka mzima kasoro siku tatu tangu alipoaga dunia Profesa Ken Walibora mwandishi mahiri mtajika wa vitabu vya Kiswahili aliyetuacha tarehe kumi Aprili, 2020.

Katika kitabu cha Juliasi Kaizari kilichotafsiriwa na Rais wa kwanza wa Tanzania hayati Mwalimu Julius Kambarage Nyerere; Mark Antonio anasema, “Ndugu Warumi, matendo mema ya mwanadamu huishi milele baada ya mwanadamu kuondoka duniani! Kwa hivyo, mimi nimekuja hapa kumzika Kaizari wala sikuja kumsifu Kaizari, kwa sababu nyinyi nyote mnaelewa matendo mema ambayo Kaizari aliwatendea Warumi wote!”

Katika uzi huo huo, ninaunganisha kwa kusema kwamba, mimi siandiki makala haya ya leo kumsifia hayati Ken Walibora, ila nimeshika kalamu na kuupinda mgongo wangu kuandika kumkumbuka Ndugu Profesa Ken Walibora mwandishi mwenzetu aliyetuacha duniani tukigwayagwaya kwa majonzi na machozi baada ya kutuondoka ghafla tarehe kumi mwezi wa nne mwaka jana! Sina maneno mapya ya kumsifia hayati Ken Walibora katika makala haya kwa sababu kazi alizofanya katika kukuza Kiswahili pamoja na vitabu alivyoviandika matopa kwa matopa, vinatosha kutangaza sifa zake kwa matangazo ya kweli bila matilia chumvi milele na milele duniani! Ndipo kila mara tunakumbushana kwamba ukiwa hai duniani, tenda matendo mema watu wayaone!

Matendo ni muhimu kuliko maneno matupu! Matendo hayafi hata kama mtu mwenye matendo ameondoka duniani! Tenda matendo uyaache duniani! Usiishi bila matendo! Utakuwa sawa na kalamu isiyokuwa na wino iliyoandika bila kuacha maandishi!

Jitahidi uwe kama mdudu konokono ambaye huacha alama kila mahali anapopitia bila kufutika! Matendo hukidhi haja maridhawa kuliko maneno! Tenda watu wayaone matendo ili nawe ukumbukwe kwa matendo si kwa maneno matupu!

Aidha sitaki kujivisha joho la kumsifia sana hayati Profesa Ken Walibora kwa sababu watu wote waliobahatika kukutana naye, wanaelewa fika kwamba Komredi Ken Walibora alikuwa mtu wa watu, mcheshi mwenye uso wa bashasha siku zote; mwungwana mwenye roho safi asiyejua kununa anaponena maneno yake ya busara!

Alicheka na kila mtu na kumheshimu kila mja! Hatuwezi kumsahau mzalendo huyu mpenzi wa Kiswahili aliyeitetea lugha yetu adhimu kwa udi na uvumba hadi siku ya mauko yake!

Ndugu wapenzi, namalizia kauli ya leo kwa kukariri kwamba, mtu ni matendo! Ukiwa mwema utende mema duniani uache matendo mema! Bado tunamkumbuka Ndugu Profesa hayati Ken Walibora mwandishi mtajika wa Kiswahili kwa matendo yake na kazi zake bora kama jina lake Walibora! Mola aisitiri roho yake mahali pema peponi! Aamina!!!!

Mjiandae kusoma ‘Siku Njema’ kwa lugha ya Kichina

Na CHARLES WASONGA

RIWAYA ya ‘Siku Njema’ sasa itatafsiriwa kwa lugha ya Kichina kama ishara ya heshima kwa mwendazake Prof Ken Walibora.

Mchakato huo wa tafsiri utafanywa na Mchina Yuning Sheng ambaye ni Msomi wa Kiswahili na Isimu ya Afrika alifanya tafiti nyingi kuhusu fasihi ya Afrika Mashariki alipokuwa akisoma nchini Ujerumani.

Mradi huo utafadhiliwa na Taasisi ya China Academy of Social Sciences (CASS) kama sehemu ya mpango wake wa kuvumisha kazi za marehemu Walibora nchini China.

“Miezi michache iliyopita msomi kutoka taasisi ya CASS aliniuliza nitafsiri riwaya ya ‘Siku Njema’ kwa lugha ya Kichina na nikakubali kujiendesha kibarua hicho.

“Isitoshe, nina nakala ya tafsiri ya Kiingereza, ‘A Good Day’ ambayo marehemu Walibora alinipa kama zawadi tulipokutana katika kongamano fulani,” Sheng akasema kwenye makala yake yaliyochapishwa katikaSaturday Nation toleo la Julai 18, 2020.

Alihimiza kwamba zaidi ya vitabu 40 vya riwaya na hadithi fupi vilivyoandikwa na mwandishi huyo mashuhuri zitumike kote ulimwenguni kwani ni kazi zilizosheheni utajiri mkubwa wa fasihi ya Afrika Mashariki,” akaongeza.

Riwaya ya ‘Siku Njema’ iliteuliwa kama kazi ya kutahiniwa katika shule za upili kati ya miaka ya 1997 na 2003.

Ni mojawapo kati ya kazi mufti za Walibora. Katika riwaya hiyo marehemu Walibora anasimulia kuhusu maisha ya kijana mmoja utotoni nyumbani kwao Kitale, Kaunti ya Trans Nzoia.

Walibora alifariki mnamo Aprili 10 baada ya kuhusika katika ajali katika barabara ya Landhies, Nairobi.

Kazi zake zingine ni ‘Ndoto ya Amerika’ na ‘Kidagaa Kimemwozea’ kilichotumiwa kufunzia fasihi katika shule za upili nchini mnamo 2013.

Vilevile aliandika ‘Kufa Kuzikana’, ‘Ndoto ya Almasi’, ‘Mbaya Wetu’, na ‘Damu Nyeusi’ ambacho alihariri pamoja na Said A. Mohamed.

Ken Walibora alivyowaathiri wanafunzi wa kigeni

Na YUNING SHEN

NINAANDIKA barua hii kwa sababu tu ya kutoa shukrani kwa mwandishi marehemu kwa athari ya vitabu vyake na utu wake kwangu. Mimi ni Mchina na mtaalamu wa Kiswahili anayesomea Ujerumani na kufundisha Nairobi.

Kama mwanafunzi wa Kiswahili, mtu asiye na asili ya Afrika Mashariki (na ya kati) kwa nasaba wala kwa kupitia ahali yangu, mimi sikuwa na tamaa kabisa ya kuandika juu ya historia ya Waswahili, sembuse juu ya hisia zao.

Ni mada ambayo angestahili kuandika mwingine, mada ambayo huenda ikatuangukia sisi watu wa ulimwengu huu begani, kichwani, halafu ikaingia moyoni kama kichomi. Hatujui la kujibu.

Nimeamua kushika kalamu baada ya kusoma makala ya wazee wengi na wasomi wengi juu ya Marehemu Ken Walibora hasa kupitia machapisho ya Kampuni ya Nation Media.

Sehemu ndogo ya makala hii itawalenga Prof. Evan Mwangi na Prof. Austin Bukenya ila nawarejelea kwa unyenyekevu kama aliokuwa nao marehemu Ken Walibora.

Hasa nabishana na mkuu Evan Mwangi aliyetoa wito wa kubuni nafasi kubwa zaidi katika madarasa ya chuoni kwa kabila la “Waswahili halisi” wa mwambao wa Kenya, pwani na visiwani Tanzania na kwingineko.

Vile vile, sibishani na mswahili mtaani mzee Austin Bukenya kwa kupendelea ujuzi wa Kiswahili kama kigezo cha utambulishaji wa Waswahili.

Hata hivyo, ni vyema ieleweke kuwa bado nawatazama na kuwasikiliza, kuwatii na kuandamana nao katika juhudi za kufikisha ugenini maandishi mengi zaidi ya lugha ya Kiswahili pamoja na historia ya Afrika Mashariki.

Ninafikiri kuwa itakuwa bora zaidi ninapoandika sasa kumuenzi mwandishi maarufu Marehemu Ken Walibora Waliaula ni heri niandike kwa lugha ambayo mwenyewe aliitumia. Lugha yake ilikuwa Kiswahili

Kongowea Mswahili

Riwaya ya Siku Njema (1996) aliyoiandika Ken Walibora ni kitabu cha ajabu sana kwangu mimi. Ni kitabu cha Kiswahili cha kwanza nilichokisoma kwa ukamilifu wake wakati nilipokuwa mwanafunzi wa Kiswahili chuoni.

Kitabu chenyewe hakina kurasa nyingi tunapokilinganisha na vitabu vingine kama vile riwaya ya mwandishi maarufu Shafi Adam Shafi, Mbali na Nyumbani (2013) au Harufu ya Mapera cha Kyallo Wamitila. Riwaya ya Siku Njema kimesalia kitabu ‘’kitamu’ zaidi cha Kiswahili kwangu.

Jinsi Ken alivyosimulia visa vya Msanifu Kombo vilikuwa vinagusa watu wengi sana hasa wasomaji ambao wangali katika elimu ya chini.

Msanifu Kombo ambaye amefiwa na mama yake, mwimbaji wa Taarab, akiwa mtoto mchanga sana, halafu kupitia juhudi zake za usomi na uandishi akajiwezesha kukamilisha safari yake kuwa Kongowea Mswahili na kupata kujua alipo baba yake.

Ni hadithi ya kijana aliyejikuta kwenye madhila utotoni mwake akajitoa kutoka katika shimo la umasikini kupitia juhudi, elimu, unyenyekevu na ustaarabu.

Ni hadithi Ken aliyotaka sana hata yeye mwenyewe awe Kongowea Mswahili na ni kitabu kilichoandikwa na yule yule Ken Walibora aliyekuwa anakulia Kitale, Kenya, mji wa mashamba na gereza, mji uliopo mwisho wa reli ya gari moshi.

Mwandishi Ken Walibora bila shaka ni mswahili wa aina yake. Nafikiri riwaya zake zilishakuwa mwanga kwa watu wengi waliokuwa wakisoma vitabu vyake shuleni.

Nathubutu kusema kuwa, pengine hata watu waliokuwa wamemtambulisha kuwa mwandishi aliyejaa vipaji vingi wamejiona ndani ya mioyo yao labda wao pia wangekuwa ni Waswahili kwa njia moja au nyingine. Si hata Mzee Austin Bukenya alijitambua kuwa Mswahili mtaani?

Isitoshe, wazee waliohariri kitabu cha Siku Njema na waliotaka kumshangilia Ken kuwa mwandishi wa Kiswahili wa kizazi kipya wakati ule, bila shaka wameshatabiria majengo yake.

Sigmund na Lourenco

Nilipoandika kwamba nilisoma Siku Njema chuoni, nilimaanisha chuo kikuu yaani “university” siyo shule ya upili.

Mimi sikupata muda wangu wa kujiunga na shule Kenya wala sikuweza kukulia Dar es-Salaam kama mswahili mtaani mzee Austin Bukenya, lakini, nimefunzwa lugha kwa ustaarabu na hali ya uswahilini, madarasa yapo katika mataifa mengi yakiwemo Uingereza, Ujerumani, Marekani, Urusi, Ufaransa, Uchina, Japani, Korea Kusini.

Orodha hii haina mpangilio maalum ila nilijaribu kuipangilia kwa mujibu wa ujenzi wa kitengo cha ufundishaji wa Kiswahili.. Kwa ufupi, maandishi ya Kiswahili yanasomwa, tena na watu wengi hata kama wanayasoma kwa kuchelewa.

Msomi Evan Mwangi alipomuingiza mbwa wake Sigmund, katika barua yake ya kuenzi Ken Walibora bila sababu wazi.

Nafikiri jina hili alilenga litokee kama Sigmund Freud, mtaalamu wa saikolojia kutoka nchini Austria ambaye nadharia yake ilichangia pakubwa katika falsafa ya Ulaya, nadharia ya jinsia, na vile vile katika kuhakiki fasihi ya Kiingereza, Kifaransa na lugha zingine za Ulaya.

Mkuu Evan Mwangi pengine amesahau ni pale pale Austria palipopandisha fasihi ya Kiswahili si haba. Jina la yule mwalimu ni Lourenco Noronha.

Mwalimu Lourenco alifundisha lugha ya Kiswahili na fasihi yake katika Chuo Kikuu cha Vienna, Austria, miaka thelathini na mitano kamili (1974-2009).

Alishuhudia waandishi wengi ya lugha hii azizi na adimu kupanda jukwaani kutoka Farouk Topan, Ebrahim Hussein, Mohamed Suleiman Mohamed hadi Euphrase Kezilahabi na wengine wengi.

Yeyote akipitia tovuti yake kwenye Chuo Kikuu cha Vienna na baada ya kujua wasifu wa waandishi hawa mmoja baada ya mwingine bila usajili wala hitaji la malipo, atashangaa kwa nini mwalimu mmoja tu aliyefunza Austria nzima Kiswahili.

Na si “Wa-Lurecho” pekee palikuwa pia na Prof Thomas Geider (1953-2010) aliyeorodhesha maandishi ya Kiswahili na uhakiki wa fasihi ya Kiswahili mtandaoni katika Swahili Forum (2003) na (2011), Orodha hii ndefu ya zaidi ya kurasa 130 yapatikana mtandaoni, pia bila malipo, hadharani kabisa. Kama si hawa tungepata wapi orodha kama hii.

Ningekuwa na mbwa wangu, afadhali nimuite Walurecho badala ya Sigmund. Najuta sana wakati nilipoelezewa maana ya kila neno la ngoma kwenye makamusi mbali mbali ya Kiswahili nyumbani kwake Ahmed Sheikh Nabhany huko Mombasa, mbwa wangu ninayemfuga sasa hakuwa amezaliwa.

Wasomi hawa wageni wanawafuata kwa makini sana kina Kyallo Wamitila, Kithaka wa Mberia, Mahmoud Mau, Rocha Chimera, Ahmed H. Ahmed na watu wengi wasiohesabika kuweka nguzo ya fasihi ya Kiswahili.

Mwanafunzi wa Kiswahili ughaibuni

Prof. Ken Walibora ana marafiki wengi nje ya Afrika Mashariki, labda umaarufu wake utaweza kushinda alivyosifiwa nchini Kenya.

Baada ya mazishi yake, wasomi wa Kiswahili kote duniani walijumuika kwenye mkutano maalum wa Zoom ili kusherehekea maisha yake. Ukurugenzi wa Chama cha CHAUKIDU (Chama cha Ukuzaji wa Kiswahili Duniani) waliandaa kikao hicho.

Vile vile nafikiri kuna mashabiki wengi tu wa Kiswahili kama mimi tuliojificha na kujinyamazisha kwenye mkutano huu angalau kimya tushuhudie kazi njema aliyofanya Ken kwa kukuza lugha ya Kiswahili na heshima ya waliotoka uswahilini.

Mwanafalsafa mkubwa toka uswahilini, Shaaban Robert (1909-1962), alikuwa akiandika “wakati mmoja nilifikiri kuwa yote yaliyo azizi au bora kwa mtu ni matendo yake aliyotenda zamani;… wazo hili lilibatilishwa na fikira kuwa pengine ubora wa mtu huwezekana kuwa katika wakati ujao. (Shaaban Robert 1949/1966:1)”

Katika mfano wa maisha ya Ken Walibora, tayari amehitimu mitihani hii miwili. Naomba tukumbushwe tu nia yake ya kuwa Mswahili wa aina yake haiathiri juhudi zake za kuwabunia Waswahili wengine jukwaa mwafaka wapate kusikilizwa sauti zao na hisia zao.

Kazi yake Ken ya mwanzo kabisa niliyoijua katika kuhakiki fasihi ya Kiswahili ililenga kuweka ushairi wa Sauti ya Dhiki (1973) tungo za Abdilatif Abdala sehemu ambapo ingestahili kuonekana kwenye ulimwengu wa fasihi. “Msanifu Kombo” alikuwa na unyenyekevu huu kwa fasihi ya Waswahili.

Mara ya mwisho nilipokutana na Ken ana kwa ana ilikuwa mwishoni mwa mwaka jana, tuliposalimiana kwenye lango la nyumba yake mtaani Lavington, Nairobi tukiwa na rafiki yake Hezekiel Gikambi.

Ken alinitania akiniita “mkubwa” na halafu akanizawidia kitabu chake kwa wanafunzi wa darasa la kwanza Kalamu ya Maria Imepotea (2019). Wakati ule chapa ya kitabu hiki ilikuwa bado ni toleo kwa mwandishi na mhariri yaani hakijatolewa rasmi. Nilishangaa ati ukarimu wake hauchagui mtu, siku wala mwaka.

Wiki moja iliyopita, msomi mmoja wa CASS (Taasisi ya Taaluma ya Sayansi ya Jamii ya taifa nchini China), baada ya kuandikiwa buriani ya Ken Walibora, akaniuliza kuwa atapataje njia ya kutafsiri kitabu cha Siku Njema hadi Kichina, kwa sababu alimuahidi Ken katika kongamano moja lililoandaliwa na Umoja wa Afrika (CODESRIA), Dakar, Senegal, kutafsiri kitabu hiki na hata amepewa nakala ya Kingereza A Good Day (2019). Akazidi kuniomba nimsaidie kuhariri kutoka toleo la Kiswahili ikiyumkinika.

Pia akisema alikuwa anashangaa kwani Ken alikatiza mawasiliano naye wiki chache zilizopita juu ya mada ya uhusiano wa mataifa aliyoifundisha Chuo Kikuu cha Riara. Nikamjibu “Pole, Tutajaribu.”

Naamini labda hicho ndicho Shaaban Robert alichosema ni ubora wa mtu utakaogoma kufa katika wakati ujao.

Bw Yuning Shen ni Mtafiti Maalum wa ZJNU (Zhejiang Normal University), Mkufunzi wa Shahada ya Uzamivu katika UHH (Chuo Kikuu cha Hamburg-Ujerumani), Mhadhiri Mshiriki katika Chuo Kikuu cha Nairobi.

Baruapepe: ynshen@outlook.com

Seneti kuchunguza kifo cha Walibora

Na CHARLES WASONGA

BUNGE la Seneti Jumatatu litaanzisha uchunguzi kuhusu kifo cha mwandishi hodari na mwanahabari marehemu Profesa Ken Walibora.

Kamati ya Seneti kuhusu Afya imemwagiza Afisa Mkuu Mtendaji wa Hospitali Kuu ya Kenyatta (KNH) Dkt Evans Kamuri kujibu maswali kuhusu madai kuwa Walibora alitelekezwa na wahudumu wa hospitali hiyo alipowahiwa huko baada ya kugongwa na matatu.

Kamati ya Seneti kuhusu Afya inayoongozwa na Seneta wa Trans Nzoia Michael Mbito inafuatilia ripoti kwamba marehemu Profesa Ken Walibora alifariki baada ya kutelekezwa katika kitengo cha kuwapokea majeruhi cha KNH.

“Kamati hiyo imemwagiza Afisa Mkuu Mtendaji wa hospitali hiyo kufika mbele yake Jumatatu, Aprili 27, 2020, ili aeleze kilichotokea katika kitengo cha majeruhi cha hospitali hiyo huku uchunguzi wa kifo hicho ukianza,” Seneti ikasema Ijumaa kupitia ukurasa wa akaunti ya Twitter.

Kando na Dkt Mbito, wanachama wengine wa kamati hiyo ni; Abdullahi Ibrahim (Wajir), Beth Mugo (Seneta Maalum), John Kinyua (Laikipia), Falhada Iman (Seneta Maaulum) Eric Mogeni (Nyamira), Petronilla Lokorio (Seneta Maaulum), Naomi Masitsa (Seneta Maaulum) na Fred Outa (Kisumu).

Profesa Walibora ambaye ni mwandishi wa riwaya maarufu ya ‘Siku Njema’ miongoni mwa kazi zingine za fasihi alifariki mnamo Ijumaa, Aprili 10, 2020, baada ya kugonjwa na matatu katika barabara ya Landhies, Nairobi.

Polisi wanachunguza chanzo cha kifo chake baada ya mpasuaji mkuu wa maiti aliye chini ya ajira ya serikali Johannsen Oduor kugundua kuwa kando na majeraha ya kugongwa na gari alidungwa na kifaa chenye makali kama ya kisu katika mkono wake wa kulia.

Baadhi ya watu waliokuwepo pahala pa mkasa waliwaambia wanahabari wa runinga kwamba marehemu alikuwa akikimbizwa na watu fulani na ndipo akagongwa na matatu akivuka barabara ya Landhies.

Walibora alizikwa Jumatano nyumbani kwao katika kijiji cha Huruma, Makutano, eneobunge la Cherangany, Kaunti ya Trans Nzoia.

Kwaheri Walibora, wengi tutakupeza

Na OSBORNE MANYENGO

MWANDISHI mahiri na mwanahabari mbobevu, Prof Ken Walibora hatimaye alizikwa jana nyumbani kwao eneo la Bonde, Suwerwa, kilomita nne kutoka Makutano kwa Ngozi, Cherang’any, Kaunti ya Trans Nzoia.

Mwili wa Prof Walibora uliwasili nyumbani kwao saa nane na dakika 26 na kupokelewa kwa majonzi makuu na familia na marafiki, wote kwa jumla wakiwa watu 15.Ibada ya mazishi hayo ilichukua dakika 47.

Mwili wa mwendazake uliwasili ukisindikizwa na msafara wa magari manne pamoja na gari la walinda usalama.

Bango kubwa lenye picha yake lilikuwa limeandikwa, Always in Our Herats…. Even if ink has run dry love lives on…Kwaheri Yaya, yaani “Utasalia mioyoni mwetu daima… Hata kama wino umekauka, upendo wetu haunyauki… Kwaheri Ndugu”.

Baada ya mwili wa jagina huyo wa fasihi ya Kiswahili kuteremshwa kaburini, nduguze na mamaye wa kambo walipewa fursa ya kuweka maua yenye mchanganyiko wa rangi za manjano, nyeupe na kijani kibichi kaburini.

Ingawa hakukuwa na watu wengi, kutokana na kanuni za Wizara ya Afya kama njia ya kukabili maambukizi ya corona, hakukukosekana wasomi wenzake na wapenzi wa lugha ya Kiswahili.

Miongoni mwao walikuwa Afisa wa Mawasiliano wa Hospitali Kuu ya Kenyatta (KNH), Bw Hezekia Gikambi, Naibu Chansela wa Chuo Kikuu cha Kibabii, Prof Odeo Ipapa, Katibu wa chama cha Kiswahili Afrika Mashariki, Prof Inyani Simala, mwenyekiti wa chama cha Chakita, Dkt Mausal Kandagos, mhadhiri wa Kiswahili katika Chuo Kikuu cha Laikipia, Dkt Sheila Wandera, aliyekuwa mwenyekiti wa UASU, Prof Sammy Kubasu na Mwalimu Kennedy Anduvate aliyewakilisha chama cha walimu wa Kiswahili wa shule za msingi.

Bw Gikambi ambaye pia alikuwa rafiki wa dhati wa Prof Walibora, alisema rafikize na wataalamu wa Kiswahili waterejea hapo baada ya janga la corona kuisha kumwaga rasmi.

“Wataalamu wa Kiswahili, waandishi wa vitabu na rafikize wengi walitaka sana kuhudhuria mazishi haya lakini kutokana na kanuni za wakati huu, tumepanga kwamba punde janga la corona likiisha, tutakusanyika tuje tulizuru kaburi lake,” akasema.

Mbali na hayo, alisema wenzake watapanga kongamano la kuzindua kitabu cha kumkumbuka marehemu Walibora.

Inadaiwa kwamba Prof Walibora aliaga dunia mnamo Aprili 10, 2020 katika Hospitali ya Kitaifa ya Kenyatta (KNH) alikokimbizwa baada ya kugongwa na basi la ‘Double M’ katika barabara ya Landhies, Nairobi karibu na kituo cha mabasi cha Machakos Country Bus.

Utata kuhusu kifo chake ulizuliwa na ripoti ya upasuaji wa maiti iliyotolewa na mwanapatholojia mkuu wa serikali, Johansen Oduor, aliyethibitisha kwamba kulikuwa na majeraha kwenye upande wa kulia wa kichwa, huku mkono wa kulia ukiwa umevunjika na damu kuvuja ubongoni.

Kulikuwa na jeraha la mkono wa kulia ambao ulionyesha kwamba alikuwa amedungwa kwa kisu.Ni madai haya yaliyomfanya kaka yake marehemu, Mwalimu Patrick Lumumba atoe wito kwa serikali ichunguze kwa kina na kujua kilichosababisha mauti ya nduguye.

Jana kitengo cha upelelezi wa jinai (DCI) kiliashiria kuwa kuna uwezekano mkubwa Prof Walibora aliuawa katika mzozo na mchapishaji wa vitabu.

“Tunaamini serikali ina uwezo wa kuchunguza na kutatua fumbo kuhusu mauaji na ndugu yangu. Tunaomba uchunguzi huo ufanywe kwa makini ili umma upewe majibu,” akasema.

Kwaheri Prof Walibora

Na CHRIS ADUNGO

ULIMWENGU ni jukwaa la pekee kwetu sote kuigizia tamthilia inayoitwa ‘Maisha’ – mchezo ambao siku zote mwelekezi wake ni Mwenyezi Mungu aliye chanzo cha uhai na vipaji vyote tulivyonavyo.

Mchezo huu unajumuisha maonyesho matatu ambayo ni mwanadamu kuzaliwa, kuoa au kuolewa kisha kuaga dunia.

Kipindi cha zaidi ya wiki moja na nusu kimepita tangu jamii nzima ya wapenzi, wakereketwa na watetezi wa Kiswahili ipate pigo kubwa kutokana na kifo cha msomi, mwalimu, mwanahabari na mwandishi maarufu Profesa Kennedy Waliaula Athanasias Wafula Walibora.

Sauti iliyopasua mawimbi kila alipojipata nyuma ya bomba; mbinu ya kalamu iliyokosoa na kuielekeza jamii ipasavyo pamoja na umilisi mpana wa Kiswahili ni upekee uliomtambulisha Prof Walibora na kumkweza ngazi kitaaluma.

Ungemsikia siku zote akicheza na maneno, akitumia misemo, nahau, methali na tamathali nyinginezo za lugha akitangaza mpira redioni na akisoma taarifa za habari runingani.

Ubunifu wake ulikuwa wa kiwango cha juu na uwezo wa kutumia lugha kwa ufundi mkubwa ni sifa iliyodhihirika wazi katika makala aliyoyaandika magazetini na matopa kwa matopa ya vitabu alivyovitunga.

Kuzikwa kwa Prof Walibora hii leo ni mwanzo wa kusadiki ukweli mchungu unaoghasi, kuchosha na kuvunja moyo – kwamba kifo kimetupokonya johari adhimu na kito adimu chenye thamani kubwa isiyo na mfano katika ulingo wa akademia, tasnia ya uanahabari na bahari ya uandishi wa kazi za kibunifu.

Hata baada ya kuzikwa nyumbani kwao katika kijiji cha Bonde Makutano Kwa Ngozi, eneo la Cherangany, Kaunti ya Trans-Nzoia; mchango wa Prof Walibora hauwezi kusahaulika kamwe katika majukwaa ya makuzi ya Kiswahili.

Katika vingi vya vitabu vyake, Prof Walibora alipania kumkweza mnyonge na kumpa sauti licha ya panda-shuka za kila sampuli maishani kutishia kabisa kumzimia mshumaa wa matumaini yaliyoning’inizwa kwenye uzi mwembamba wa imani katika ulimwengu huu.Guru Ustadh Wallah Bin Wallah anasema hivi:

“Saa moja kuishi, saa moja kuisha. Laiti mwanadamu angalijaliwa uwezo wa kujua na kuyaelewa mambo mazuri au mabaya yatakayokuja au yatakayomfika katika siku zijazo kuanzia wakati huu anapovuta pumzi!

Hakika angalijiandaa zaidi kuyakabili yajayo ama angaliyasema na kuyatenda yote anayopaswa kutenda wakati angali hai duniani!Ndugu Prof Ken Walibora ametuacha baada ya kufanya kazi adhimu alizofanya katika juhudi za kukikuza na kukiimarisha Kiswahili.

Lakini ukweli ni kwamba bado alikuwa na majukumu na uwezo mwingi sana wa kutoa mchango katika mawanda ya Kiswahili bila kinyongo kutokana na bidii zake, uadilifu wake, busara zake, ufasaha wake, wema wake, tajriba yake pamoja na upendo wake katika lugha ya Kiswahili.

Kwaheri Ndugu Ken Profesa Walibora! Umetuachia ukiwa na biwi la simanzi sisi wafiwa wa Kiswahili!Labda njia moja ya kumpa tunu Prof Walibora si kuomboleza kifo chake, bali ni kutafakari kuhusu upekee wa mchango wake katika uwanja wa fasihi ambao aliuchangamkia kwa dhati.

Prof Walibora ameaga dunia wakati ambapo taaluma ya Kiswahili bado inamhitaji mno. Alipenda Uafrika na alivumisha falsafa hiyo katika tungo zake.

Jina la Prof Walibora halitawahi kukosekana katika orodha ya watetezi na wafia-lugha waliojihini, kujihimu na kujikusuru kwa hali na mali kuchangia ustawi na maendeleo ya Kiswahili.

Kuondoka kwake ni msiba mkubwa mioyoni mwa wapenzi wa Kiswahili na pengo aliloliacha kitaaluma haliwezi kuzibika.

Alikuwa mpole, mzungumzaji mwenye staha, mwandishi aliyejiamini na msomi aliyetawaliwa na shauku ya kung’ang’ania elimu.

Tunapovuta taswira ya safari ya maendeleo ya Kiswahili kwa kipindi cha zaidi ya miongo miwili iliyopita, hapana shaka kwamba mchango wa Prof Walibora unaonekana kuacha taathira kubwa mno katika tanzu zote za Fasishi Andishi – riwaya, tamthilia, hadithi fupi, hadithi za watoto, ushairi na tawasifu.

Safiri salama mwalimu na mlezi wangu wa lugha – Wangu Kanuri

Na WANGU KANURI

“Wema, utu, upole, ukarimu na utendakazi,” ndizo sifa zake marehemu Prof Ken Walibora. Waliotangamana naye kwa uhakika watakiri haya.

Profesa alikuwa mtetezi wa lugha ya Kiswahili, mwandishi shupavu aliyehakikisha kuwa Kiswahili kimepewa hadhi.Isitoshe, uandishi wake wenye mnato ulimfanya kuzamia katika utunzi wa riwaya, hadithi fupi, mashairi na hata tamthilia.

Mswada wake ambao kabla ya kifo chake alikuwa akihariri ulikuwa wenye kuangazia uhasama kati ya watu wa ukoo mmoja.

‘Jela ya Kitinda Mimba’ ni hadithi fupi teule ambayo nilipata kuisoma. Kauli yake kuu, ‘atingishe kibiriti aone kama ndani mna njiti,’ ilijitokeza katika hadithi fupi hiyo na katika kitabu chake kingine, ‘Kidagaa Kimemwozea’.

Profesa alikuwa na maono ya kuhakikisha kuwa uandishi bunifu umeng’aa haswa nchini Kenya huku akisisitiza kuwa sharti waandishi chipukizi wajiandae katika kuhakikisha uandishi wao una mnato.

Isitoshe katika nusura kila tanzu za fasihi simulizi alikuwa na haya ya kusema: Katika uandishi wa hadithi fupi zingatia tukio moja peke yake. Katika uandishi wa mashairi, lenga ubunifu wa hali ya juu wa kichwa cha shairi na mtiririko usio mgumu sana kueleweka.

Mwishowe, katika uandishi wa riwaya, hakikisha kuwa hadithi inaonyesha mtiririko wa mawazo ya mwandishi na hamna pahala ambapo panavuja.Marehemu Prof Walibora alikuwa na ari ya kuwasaidia waandishi chipukizi ambao waliipenda lugha ya Kiswahili.

Jambo hili lilimpa moyo kwani alijua baadaye Kiswahili hakitaangamia bali kitazidi kukua.Moyo wake pia uliwaendea wanawake ambao alisema kuwa wameadimika katika ukuzaji wa lugha ilhali nafasi ya wanawake katika Kiswahili ipo.

Marehemu Profesa alinieleza hivi: “Wangu ukitaka kuwa mwanasoka shupavu, umtazame yule aliyebobea kisha uende uwanjani ufanye mazoezi.”

Hii ikawa kauli mbiu kwangu kuwa nijapotaka kuwa mwandishi mkomavu, basi lazima nivisome vitabu vya walionitangulia kisha nijitose katika uwanja wa uandishi na niandike.

Kwa maneno hayo, mwendazake Prof Walibora akanipa changamoto la kuibuni hadithi fupi. Isitoshe, alinipa nakala ya ‘Kicheko cha Ushindi’ huku akisisitiza kuwa iwapo ningetaka kubobea katika uandishi wa hadithi fupi sharti nisome kitabu hicho.

Nikajitosa uwanjani, na kwa kufuata maagizo, nikaibuni ‘Risasi ya Kujua’ na kumtumia mwendazake lakini akaondoka duniani kabla hajaisoma hadithi hiyo.

Mengi tulijadili, ushauri mwingi ukanipa na hakika mshumaa wa kukuza Kiswahili kamwe hautazimika. Ulikuwa kwangu shujaa na kiongozi wa kupigiwa mfano. Mungu ailaze roho yako pahala pema peponi.”

Walibora alitabiri kifo chake

NA MARY WANGARI

mwnyambura@ke.nationmedia.com

Huku taifa na ulimwengu kwa jumla ukiwa umetikiswa na habari za kutisha kuhusu kifo cha mwandishi nguli Profesa Ken Walibora, imebainika kwamba marehemu huenda alitabiri kuhusu kifo chake miaka mingi iliyopita katika vitabu alivyoandika.

Haya yanajiri wakati ambapo kifo cha kutatanisha cha msomi huyo kimesalia kitendawili kigumu hasa kufuatia ripoti ya upasuaji iliyotolewa na mwanapatholojia mkuu Johansen Oduor.

Profesa Walibora alikuwa mwandishi aliyebobea aliyekuwa na ustadi wa kusawiri matukio katika jamii kwa usanifu mkubwa kwa ufasaha kupitia lugha ya Kiswahili.

Utabiri katika vitabu vyake vya fasihi ulitimia kwa usahihi wa kiwango cha juu kiasi kwamba baadhi ya wachanganuzi walimwona kama nabii.

Hata hivyo, hakuna aliyetarajia kwamba mwanafasihi huyo tajika, angetabiri kuhusu kifo chake kwa njia bayana jinsi alivyofanya katika vitabu vyake alivyoandika zaidi ya miaka 10 iliyopita: Siku Njema (1996) na Kidagaa Kimemwozea (2012).

Uchambuzi wa kina wa kazi za fasihi andishi za gwiji huyo, zinadhihirisha ulinganifu unaolandana kwa kiasi kikubwa na matukio kabla ya kifo chake.

Kuanzia kutoweka kwake kwa siku kadhaa kabla ya kupatikana akiwa amefariki, mazingira ya kutatanisha ambapo alikumbana na kifo chake, kutelekezwa na madaktari na wauguzi na baadaye kufariki hospitalini hadi namna ya mazishi yake yalivyofanyika.

Kulingana na msuko wa matukio yote hayo, ni kana kwamba marehemu Walibora alikuwa na maono kuhusu jinsi atakavyoaga buriani jukwaa la ulimwengu huu.

Iwe ni mkosi, bahati mbaya au sadfa tu iliyojitokeza katika sanaa ya uandishi wake wa fasihi, ni kwako wewe msomaji kuamua, kupitia uchambuzi na ulinganifu huu wa mwandishi huyo na wahusika aliowabuni.

Kulingana na ripoti za polisi, marehemu Walibora alitoweka ghafla mnamo Ijumaa, Aprili 6. 2020, huku jamaa na familia yake wakiijitahidi kumsaka kila mahali kwa muda wa siku nne bila kufua dafu.

Vivyo hivyo, katika riwaya aliyhoandika Walibora ya Kidagaa Kimemwozea, mhusika Nasaba Bora Mtemi wa eneo la Sokomoko, anatoweka kwa siku kadhaa huku familia yake ikiachwa kumtafuta kila pembe bila kujua alipo.

“Uliibuka uvumi kwamba Mtemi Nasaba Bora amepotea, hajulikani alipo. Kenda arijojo kama tiara ipeperushwayo na kimbunga. Alisakwa kila mahali asipatikane…” (ukurasa 152).

Mwili wa mwendazake Walibora uliripotiwa kupatikana na jamaa zake siku nne baadaye mnamo Jumatano, Aprili 10, 2020, katika mochari ya Hospitali Kuu ya Kenyatta (KNH) tangu alipotoweka kwa njia ya kutatanisha.

Kwa njia sawia, baada ya kumsaka kwa siku kadhaa, familia ya Mtemi Nasaba Bora inaupata mwili wake ukining’inia kwenye mti wa mkuyu msituni akiwa tayari ameaga dunia baada ya kujitia kitanzi (ukurasa 159).

Hatima ya mwandishi Walibora na mhusika Mtemi Nasaba inafanana pakubwa tofauti ikiwa huku mwili wa mhusika wake ukipatikana msituni baada ya kujitia kitanzi, mwili wa Walibora, ulipatikana kwenye mochari baada ya ajali.

Funguo za gari na stakabadhi za vitambulisho vya mwandishi huyo vilikabidhiwa polisi na vijana wa mitaani baada ya marehemu kuripotiwa kugongwa na matatu almaarufu Double M katika Barabara ya Landhies

Hata hivyo, gari lake aina ya Mercedes Benz lilipatikana likiwa limeegeshwa katika eneo la Kijabe Street umbali wa takriban kilomita tatu kutoka mahali ambapo mwandishi huyo alidaiwa kukumbana na ajali.

Mkuu wa Polisi katika Kituo cha Central Mark Wanjala alieleza kwamba walipokea habari kutoka kwa mlinzi wa duka mojawapo kwamba gari hilo lilikuwa limekaa hapo kwa muda wa siku nne na lilikuwa likifungia maduka.

Hii ni ithbati tosha kwamba marehemu aliegesha gari lake sehemu hiyo kabla ya kuondoka kwa miguu na kuelekea kokote alipokuwa ameenda kabla ya kukumbana na kifo chake cha kutatanisha.

Vivyo hivyo, gari la mhusika Mtemi Nasaba Bora linapatikana likiwa limeegeshwa katika eneo tofauti na ambapo mwili wake unapatikana msituni.

“Ila gari lake ndilo lililobaki limeegeshwa karibu na jumba la Majinuni. Ilikuwa dhahiri kwamba alipoondoka hakuondoka kwa gari hilo…” (uku 159)

Sawa na jinsi Walibora alivyofariki baada ya kugongwa na gari, katika riwaya yake tajika ya Siku Njema, mhusika Rashid pia anafariki baada ya kuhusika katika ajali. (Ukurasa 11).

Ni baada tu ya mwili wa Rashid kupatikana, ndipo polisi wanapoanzisha uchunguzi kubaini kiini cha kifo chake. Hii inawiana na jinsi hali ilivyo kuhusu kifo cha Walibora.

Rashid alifariki katika ajali ya gari akiwa njiani kutoka Mombasa kwenda Lamu siku tatu tu kabla ya harusi yake na Zawadi.

“Hata hivyo, rashid hakujaliwa kufika Lamu kwani basi hilo lilipata ajali karibu na kituo cha polisi cha Bamburi na hapo akafariki

Katika Kidagaa Kimemwozea, mwandishi anatueleza jinsi mhusika Uhuru ambaye ni mtoto, anafariki baada ya kukosa huduma za matibabu kutokana na utepetevu wa wauguzi katika Zahanati ya Nasaba Bora.

Imani na Amani walitoka na Uhuru na kumpekleka katika zahanati ya Nasaba Bora. Walipofika si mabezo hayo waliyofanyiwa na wauguzi wa kike waliokuwa wanafuma fulana zao na kupiga zohali (uku 76)

“Amani akakitwaa kitoto mikononi mwa Amani ili kumisaidia kukibeba. Kikakohoa punde. Lilikuwa kohozi kavu. Kilikuwa kimenyongea na kunyong’onyea mno, hakina udole kitoto hicho. Kikaanza kufafaruka mikononi mwa Amani na kupumua kwa shida kama mgonjwa wa pumu. Kikanyosha miguu na mikono na kutulia tuli. Kikawa baridi kama barafu.” (uk 77)

Sawia na mhusika Uhuru, ripoti zinaashiria kwamba, Walibora vilevile alikata kamba katika kitengo cha dharura KNH baada ya kusubiri huku akivuja damu kwa saa 18, bila kuhudumiwa na matabibu, tangu alipokimbizwa hospitalini humo saa nne asubuhi hadi alipofariki saa sita usiku wa manane.

Hivyo basi kiini cha kifo cha mwandishi yamkini kilitokana na kutelekezwa na wahudumu wa afya katika hospitali hiyo ya umma sawasawa na yaliyomkumba mhusika wake Uhuru.

Aidha, katika Kidagaa Kimemwozea, mhusika DJ Bob anakimbilia hospitali ya Nasaba Bora ili kupata msaada wa kimatibabu baada ya kung’atwa na mbwa anayeugua maradhi hatari ya kichaa cha mbwa (uk 98).

Hata hivyo, baada ya kukaa hospitalini humo kwa muda pasipo dalili ya kupata matibabu yoyote, analazimika kumwendea rafiki yake ambaye alimtibu kwa kutumia mitishamba hadi alipopata afueni.

Laiti mwandishi Walibora angelikuwa na uwezo wa kuondoka KNH na kutafuta matibabu kwingineko! Huenda angelinusurika mauti sawia na mhusika wake DJ Bob. Lakini kwa bahati mbaya haikuwa hivyo na akafariki akisubiri kuhudumiwa.

Isitoshe, katika riwaya ya Siku Njema, mwili wa mhusika Juma Mkosi au Mzee Kazikwisha unapatikana na mwanawe Msanifu Kombo, siku kadhaa baada ya kifo chake sawia na jinsi mwili wa Walibora ulivyopatikana siku nne baadaye tangu alipokumbana na mauti.

Aidha, mwili wa mhusika huyo ulipopatikana, wengi hawakufahamu alikuwa ni Juma Mkosi msomi wa kutajika.

“Mwili wa Mzee Kazikwisha ulipatikana na mwanawe Msanifu Kombo Siku Kadha baada ya kifo chake. Hakujulikana na wengi kuwa alikuwa Juma Mukosi, msomi wa kutajika.” (uk 134)

Vivyo hivyo, licha ya umaarufu na sifa zake za uandishi wa fasihi kutamba nchini na kimataifa, mwili wa msomi huyo ulipopatikana hatimaye, wengi hawakuweza kumtambua ikiwemo jamaa zake.

Inadaiwa kuwa ililazimu mamake kuitwa ili kumtambulisha.

Hatimaye, katika Kidagaa Kimemwozea, licha ya mhusika Nasaba Bora kuwa na hadhi ya mtemi ambayo ni sawa na mfalme, katika eneo la Sokomoko, mazishi yake yalihudhuriwa na watu 10 pekee kinyume na ilivyotarajiwa kwa mazishi ya kiongozi wa cheo kama hicho.

“Waombolezaji walikuwa wa kuhesabu wakiwemo…,” (uk 159)

Mhusika Juma Mkosi au Mzee Kazi Kwisha, licha ya sifa zake kama msomi tajika, anazikwa katika mazishi yaliyohudhuriwa na watu wachache tu, katika Siku Njema.

“Maziko ya Juma Mukosi yalihudhuriwa na idadi ndogo sana ya watu.”(uk 135)

Inasikitisha mno kwamba sawia na mazishi yake wahusika wake Mzee Kazi Kwisha na Mtemi Nasaba Bora, mazishi ya mwandishi nguli Walibora yanatarajiwa kuhudhuriwa na watu wachache tu wasiozidi 15, hasa jamaa na familia yake, licha ya umaarufu wake katika tasnia ya fasihi andishi.

Maelfu ya marafiki, wasomi, mashabiki na magwiji mbalimbali aliotagusana nao wakati wa uhai wake, hawatapata fursa ya kumuaga buriani na kumpa heshima stahiki ya mwisho, ikizingatiwa kuwa kifo chake kimejiri wakati wa janga la Covid-19, ambalo limeyumbisha taifa na ulimwengu wote.

 

Utata zaidi ripoti ikiashiria Walibora aliuawa

Na CHRIS ADUNGO

POLISI sasa wameshinikizwa kutoa video za kamera za CCTV zitakazosaidia kutegua kitendawili cha kifo cha Prof Ken Walibora.

Wakenya mitandaoni jana walisema, video hizo zitatoa majibu ya wakati na jinsi msomi huyo aliyeegesha gari lake katika Barabara ya Kijabe, alivyofika Muthurwa inakodaiwa aligongwa na matatu ya kampuni ya Double M.

Inadaiwa Prof Walibora alikuwa akiwatoroka watu, ambao huenda ndio waliomkata mkononi kwa kisu.

Kupitia Wanjiku Revolution, Wakenya jana waliungana kutaka Hospitali Kuu ya Kenyatta (KNH) ieleze kwa nini Prof Walibora hakutibiwa kutoka saa nne asubuhi hadi alipokata roho saa sita za usiku.

Afisa wa Mawasiliano wa KNH, Bw Hezekiel Gikambi ambaye pia ni rafiki wa marehemu, alisema hospitali hiyo itatoa kauli rasmi hii leo.

Ripoti ya mwanapatholojia mkuu wa serikali, Johansen Oduor, inaonyesha kuwa, kifo cha Prof Walibora kinazingirwa na utata.

“Tuliona majeraha kwenye upande wa kulia wa kichwa, mkono wa kulia ulikuwa umevunjika na damu ilikuwa imevuja ubongoni. Isitoshe, kulikuwa na jeraha fulani kwenye mkono wa kulia ambao ulionyesha kwamba alikuwa amedungwa kwa kisu chenye makali au jora. Jeraha hilo linaloibua shaka, lilikuwa katikati ya kidole gumba na cha shahada,” akasema Oduor.

Kulingana na ripoti ya awali ya polisi, Prof Walibora alionekana akikimbia kutoka vichochoro vya eneo la Muthurwa mwendo wa saa tatu asubuhi mnamo Ijumaa ya Aprili 10, 2020 akivuka Barabara ya Landhies.

“Alikuwa akifukuzwa na kundi la watu walioonekana kuwa vijana wa mtaa; yaani ‘chokoraa’. Alifaulu kuvuka upande mmoja wa barabara ya kuingia jijini. Alipofikia upande wa pili wa barabara ya kutoka jijini, alijigonga kwa gari la kwanza kabla ya basi la Double M lililokuwa likiendeshwa kwa kasi kumpiga dafrau,” akasema mmoja wa walioshuhudia kisa hicho.

Madai mengine ambayo yametolewa ni kwamba, Prof Walibora alikuwa ameelekea katika eneo la Muthurwa kusemezana na dereva wa lori aliyekuwa amsafirishie vifaa vya ujenzi nyumbani kwake katika Kaunti ya Trans-Nzoia.

OCPD wa Kituo cha Polisi cha Central, Bw Mark Wanjala, jana alisisitiza kuwa uchunguzi kuhusiana na kifo cha Prof Walibora sasa umetwaliwa na maafisa wa DCI.

Niliposikia kifo cha Walibora, mikono yangu iliganda – Jack Oyoo Sylvester

Na GEOFFREY ANENE

Kenya inaendelea kuomboleza kifo cha Profesa Ken Walibora, huku mtangazaji shupavu wa Shirika la Utangazaji Kenya (KBC) Jack Oyoo Sylvester akimkumbuka mwendazake kama mtu aliyependa kabumbu.

Jack almaarufu Kaka Jos, ambaye alimuingiza Walibora katika kutangaza mpira miaka 20 iliyopita alipompeleka uwanjani wa mechi ya Ligi Kuu na kumpatia kipazasauti, ameeleza tovuti ya Taifa Leo anavyomkumbuka Walibora.

“Namkumbuka Walibora kwa mambo mengi tu. Yeye alikuwa mtu mcheshi, muungwana, msiri na mzalendo pamoja na mwanaharakati wa lugha ya Kiswahili. Namchukulia kama johari. Ken hawakuwabeza walalahoi wala walalahai.

Tulifanya naye kazi miongo miwili iliyopita. Alikuja KBC kama mtangazaji wa Kiingereza. Hata hivyo, alionyesha juhudi kubwa katika Kiswahili na alipenda kandanda sana. Alikuwa na kipawa na sauti nyoofu ya kutangaza mpira.

Nakumbuka mechi ya kwanza ambayo tulienda naye uwanjani. Ilikuwa kati ya Kenya Breweries, ambayo ilikuwa nyumbani, na Gor Mahia uwanjani Ruaraka. Nilitangaza dakika 20 za kwanza kisha nikampatia kipazasauti. Nilishangaa kuwa alikuwa anafahamu wachezaji vizuri sana. Alitangaza mechi hiyo kwa lugha sanifu ya Kiswahili.

Walibora alikuwa na sauti nzito ya utangazaji. Mimi nilikuwa wa kwanza kumpa kipazasauti kwa mara ya kwanza KBC. Alitangaza kandanda pia na Ali Salim Manga na marehemu Mohamed Juma Njuguna na Billy Omalla.

Walibora aliwahi kuwa mchezaji. Alikuwa kiungo (nambari sita) katika timu ya Idara ya Uhamiaji. Akiwa mtangazaji, Walibora alishabikia timu tatu za humu nchini. Alizipenda AFC Leopards, Kenya Breweries na Nzoia Sugar. Yeye alipenda klabu ya Arsenal katika Ligi Kuu ya Uingereza.

Nilipopokea habari za kifo chake kwa mshangao. Sikuamini…mikono iliganda. Umetutangulia Prof Ken. Tunakuenzi. Tunakupenda sana. Nenda salama. Mwenyezi Mungu ailaze roho yako mahali pema peponi.”

Kaka Jos, ambaye alikuwa kipa wa Bonde FC katika kaunti ya Homa Bay miaka ya zanmani kabla ya kufanya kazi na Walibora katika Shirika la Habari la KCB, pia alielezea mshabikiano mkubwa kati yake na marehemu Walibora akisema wote ni waandishi wa vitabu.

Walibora aligongwa na gari kwenye barabara ya Landhies jijini Nairobi mnamo Aprili 10 na kukimbizwa Hospitali Kuu ya Kenyatta alikofariki, ingawa kifo chake kilithibitishwa Aprili 15.

Ripoti zinasema kuwa Walibora anatarajiwa kuzikwa Aprili 22 nyumbani kwake Bonde katika eneobunge la Cherangany.

Walibora hakujua kuficha uozo, alieleza yaliokuwa moyoni bila kutetereka – Kennedy Wandera

NA KENNEDY WANDERA

Nilikutana na Prof Ken Walibora Juni 22, 2016 saa 8:02 katika makao makuu ya taasisi yaukuzaji mitaala nchini Kenya KICD jijini Nairobi katika juhudi za kupanua na kueneza matumiziya lugha ya Kiswahili ukanda wa Afrika Mashariki.

Hapa palikuwapo wataalamu na wanahabari wa Kiswahili. Hapa lengo lilikuwa moja tu: Kuzindua rasmi Chama cha Wanahabari wa Kiswahili Mashariki mwa Afrika-CHAWAKIMA.

Mwanzoni, madhumuni yalikuwa ni kuanzisha Chama cha Wanahabari wa Kiswahili nchini Kenya-CHAWAKIMA-KENYA kama tawi mojawapo la chama kikuu CHAWAKIMA.

Wadau wa lugha waliohudhuria uasisi wa chama hiki walikuwa ni pamoja na Profesa Kenneth Inyani Simala, Katibu Mtendaji, Kamisheni ya Kiswahili maarufu kama East Africa Swahili Commission, Profesa Ken Walibora, Mwanahabari, Shirika la Habari la Nation, Charles Otunga, Mwanahabari, Shirika la Habari la KBC, Ramadhan Kibuga, Mwanahabari, Shirika la Habari la BBC kutoka Burundi, Henry Indindi, Mtaalam wa Kiswahili, Jacob Riziki kutoka Burundi nami nikiwa Mwanahabari wa Idhaa ya Kiswahili ya Sauti ya Amerika, VOA.

Dondoo za uzinduzi zilinakiwa na Bw Otunga na hapo kwenye kikao tukamteua Prof. Walibora kuwa Mwenyekiti nami naibu wake, Jacob Riziki aliteuliwa kuwa katibu kuendeleza mikakati yakubuni chama cha wanahabari nchini Burundi-CHAWAKIMA-BURUNDI.

Mkutano huu ulifanyika baada ya kukamilika warsha ya siku mbili ya Baraza la Kiswahjili la Afrika mashariki lililozungumzuia kwa mapana swala zima la ustawishaji wa lugha ya Kiswahili na nafasi yake kwenye nyanja mbalimbali za maendeleo hususan katika taasisi za elimu namaisha ya wadau wa lugha hiyo.

Katika kikao hiki kilichoongozwa na Prof. Simala, wanachama tulitakiwa, tukifuata itifaki yaJumuiya ya Afrika Mashariki ya kuhamasisha umuhimu wa kubuniwa vyama vitakavyokuzalugha ya Kiswahili, Prof Walibora alisisitizia umuhimu na jukumu la vyombo vya habari katikamchakato wa kukuza lugha ya Kiswahili kupitia mawanda mengine ya lugha, utafiti nauoanishaji wa mitaala na usanifishaji wa lugha katika nchi za Afrika Mashariki yaani Kenya, Uganda, Tanzania, Rwanda na Burundi.

Katika mahojiano niliofanya naye ambayo yanapatikana hapa: http://www.voaswahili.com/a/3368248.html kuanzia dakika ya 22:16-26:25.

Prof. Walibora anaeleza hivi, “Vyombo vya habari vina wajibu mkubwa. Tunafikiria kuwa mustakabali wa Kiswahili ni mzuri sana lakini vyombo vya habari vina wajibu mkubwa wa kukisaidia kukieneza Kiswahili. Na kuundwa chama hiki ambacho sisi tunakiita CHAWAKIMA kitasaidia kusanifisha istilahi na msamiati unaotumika katika vyombo vya habari ili wasikilizaji wasitatanike sana.”

Kutokana na juhudi hizo za Prof Walibora, chama hicho kipo hai kikiwa na wakilishi kutoka Zanzibar, Uganda, Kenya, Rwanda na Burundi. CHAWAKIMA-KENYA kimekuwa chini ya uongozi wake akiwa Msemaji wa chama.

Viongozi wengine wa chama hiki ni Mathias Momanyi, Mwanahabari na Mzalishaji wa vipindi KBC akiwa Mwenyekiti, Bw Otunga ni Mlezi wa chama, Victor Wetende ambaye ni mkurugenzi wa Mawasiliano katika serikali ya jimbo la Vihiga ni Katibu nami nikiwaKatibu Mwenezi huku Doreen Gatwiri akiwa Mwekahazina.

Prof. Walibora hakuwa tu msomi kama wasomi wengine. Alisimama kidete na kazi za Kiswahili. Alifurahia wote waliokieneza kwa nguvu zao zote.

Nikimhoji Februari 23, 2017 kufuatia kifo cha mtunzi stadi wamashairi Sheikh Ahmed Mohamed Nabhany, Matondoni, Lamu nchini Kenya, Prof. Walibora alitumia maneno yote mazuri kumuomboleza Nabhany akimtaja kuwa mtu wa kupigiwa mfano katika uundajiwa misamiati na istilahi za lugha ya Kiswahili.

Si wengi wanaopongeza tungo za wengine. Walibora hakuwa na kiwi, hakuwa na kinyongo. Alishabikia uwezo wa wandishi chipukizi na kwa wale walioonekana kujigamba na kujishabikia kuwa viranja wa lugha aliwakumbusha, “Kiswahili ni nyumba moja tusigombanie ufito”

Oktoba 5, 2017 inasalia kwenye kumbukumbu, siku hii nilimtafuta Prof. Walibora kufahamu hisia zake kuhusu Tuzo ya fasihi ya Nobel inayotolewa na Taasisi ya Taaluma ya Uswidi kuhusu Lugha na Fasihi aliyopokezwa Kazuo Ishighuro,62, raia wa Uingereza.

Msomi maarufu na mwandishi wa ‘Weep Not Child’, ‘A Grain of Wheat’ na ‘The River Between’ Professa Ngugi wa Thiong’o kwa mara ya pili alikuwa ameipoteza. Prof. Ngugi Wa Thiong’o tangu mwaka wa 2010 amekuwa akipigiwa upatu kushinda tuzo hii lakini bado hajabahatika.

Profesa Walibora alionekana kutoshtuka na maamuzi ya jopo la Taasisi ya Taaluma ya Uswidi, ‘Mimi sioni la ajabu wala sishangazwi na jopo linaloteua washindi wa tuzo ya Fasihi ya Nobel kutompa kwa mara nyingine Mkenya Ngugi wa Thiong’o. La msingi ni kwamba siku zote hata anapopigiwa upatu kwamba atashinda mimi huwa na shaka kwa sababu ya masuala ambayo labda hayaambatani moja kwa moja na ubora wa vitabu alivyoviandika au mchango wake katika uandishi wa fasihi barani Afrika au duniani kote hapana. La msingi ni kwamba tuzo ya fasihi ya Nobel hutolewa kwa mwandishi ambaye anaandika yale ambayo lile jopo linataka.”

Profesa Walibora hakujua kuficha uozo. Alieleza yaliokuwa moyoni bila kutetereka. Nimesema naye mwisho mwezi wa Machi mwaka huu kumhoji kupata ufafanuzi wake kuhusu mwelekeo wakidiplomasia kati ya Kenya na Somalia.

Wakati huu akifunza kwenye Chuo Kikuu cha Riara, Idara ya Diplomasia na Uhusiano wa Kimataifa. Kabla ya hapo Februari 11, 2020 alinieleza jinsi alivyojaribu kunitumia fedha na badala yake zikamfikia kimakosa jamaa laghai, wakati akijaribu kumpigia simu hapokei.

Harakati za kujaribu kufikia Safaricom kumrejeshea fedha hizo hazikufua dafu, zilikuwa tayari zimetumika. Kumsisitizia kuwa tuandikishe taarifa kwa polisi, Prof. alinieleza “Wandera, uchumi wa Kenya umewabana wengi, watu wamekuwa wahuni, tusimlaumu.”

Wengi wakiendelea kumuomboleza mwandishi wa riwaya ya ‘Siku Njema’, ‘Mbaya Wetu’, ‘Kidagaa Kimemwozea’, ‘Pepela na Mto’ ‘Ndoto ya Almasi’ miongoni mwa vitabu vingine, mimi daima nitajivunia na kusherehekea muda niliotangamana naye.

Kennedy Wandera, ni Mwandishi wa Habari, Idhaa ya Kiswahili ya Sauti ya Amerika, VOA, jijini Nairobi, Kenya. 

KAULI YA WALIBORA: Mbona twaogopa kukiuka haki za wauaji wa lugha?

NA PROF KEN WALIBORA

HII ni enzi ya uhuru na haki. Katika enzi hii nimeona watoto wa shule za msingi wakiandamana na mabango yenye maneno yanayosema, “Haki yetu” na wakipiga mayowe sawia na maneno hayo.

Hii haki inafungamana na ung’amuzi wa uhuru wa msingi. Watu wanawania kuwa huru kwa lolote lile. Na hivi uhuru na haki haina mipaka?

Nahofia kwamba wimbi hili la uhuru ndilo linalodumaza maendeleo ya Kiswahili. Yaani watu wanadai haki yao ya kukitumia Kiswahili vibaya.

Wanadai uhuru wa kutumia Kiswahili wapendavyo, wakiandike au wakiseme kivoloya. Mtu asiseme lolote baya kuwahusu. Wao ni watu huru, watu na haki zao za kukiuka kanuni zote za lugha.

Tufani ya uhuru wa kukifisha Kiswahili imeingia kila pembe kunakozungumzwa Kiswahili. Kiswahili kinaendelea kuuawa na kimbunga hiki cha uhuru.

Kwa hiyo, si ajabu kwamba siku hizi maneno kama vile, “saa hizi” na “haki,” yanaandikwa *“saizi” na *“aki” wala hupaswi kulalamika. Ukiyaona au ukiyasikia makosa kama haya unyamaze tu, usiseme kitu. Usiseme kitu kweli? Yaani tulifikaje hapa pa kusema kuharibu lugha ya watu ni haki ya kibinadamu?

Zamani nilikuwa nafikiria kwamba kukiwepo vyombo mahsusi vya kudhibiti matumizi ya Kiswahili basi mambo yatakuwa nafuu. Nilitamani kila nchi ambayo kwayo Kiswahili ni muhimu katika mawasiliano, iwe na baraza la Kiswahili.

Matamanio yangu hayo yakiwiana na yale ya Kamisheni ya Kiswahili ya Afrika Mashariki (KAKAMA). Nilisahau kwamba hata kabla ya KAKAMA kuundwa takriban miaka mitano iliyopita, kuna nchi za Jumuiya ya Afrika Mashariki ambazo tayari zilikuwa na mabaraza. Nchi hizi ni Tanganyika yanye (Baraza la Kiswahili la Taifa-BAKITA) na Zanzibar yenye (Baraza la Kiswahili la Zanzibar-BAKIZA).

Hizi kwa kweli ni nchi mbili zilizoungana na kuunda nchi moja ya Tanzania katika ndoa yenye vuta n’kuvute. Mitihani ya ndoa hii si lengo la makala haya.

Nimezitaja nchi hizi au nchi hii, kwa sababu humo mna vyombo vya dola vyenye dhamana ya kuelekeza watu namna ya kukitumia Kiswahili. Swali muhimu kwetu hapa ni: Je, vyombo hivyo vimefanikiwaje au vimefanikiwa kwa kiwango gani?

Nilitangulia kwa kusema hii ni enzi ya uhuru, enzi ya kudai haki hata zile zisizoeleweka. Sasa nasema kwamba hata katika nchi zenye vyombo mahususi vinavyohusika na lugha ya Kiswahili, bado kuna watu wengi tu wanaodai uhuru wao wa kuivuruga lugha hiyo.

Nao wanautumia uhuru wao huo kwa idili isiyosemeka. Mathalan, mnamo Jumatatu nilipotazama mahojiano kwenye runinga ya Clouds TV inayopeperusha matangazo yake kutoka Dar es Salaam, nilisikia wageni katika kipindi wakizungumza Kiswahili na kulitumia neno “serious” mara nyingi kana kwamba hilo nalo ni neno la Kiswahili. “Watanzania wanapaswa kuwa serious ili kuzuia maambukizi ya korona.”

Mbona BAKITA haijazuia unyongwaji wa Kiswahili Tanzania bara? Mbona tunaogopa kukiuka haki za wauaji wa lugha?

KAULI YA WALIBORA: Kuundwa kwa Baraza la Kiswahili njia pekee ya kuenzi wafia lugha

NA PROF KEN WALIBORA

SIKU zote alipokuwa bungeni, Kathangu alikuwa akizungumza Kiswahili, japo hakuwa mzawa wa Uswahilini”?Wiki hii namkumbuka mbunge wa zamani wa Runyenjes, Njeru Kathangu.

Kwa kizazi kipya cha vijana nchini Kenya huenda hili jina lisiwe na mashiko yoyote. Ni sawa na majina yaliyosahaulika kama vile Naftali Temu, Henry Rono, Ben Jipcho, Elizabeth Onyambu na wanariadha wengine waliotifua vumbi katika mashindano ya riadha ya kimataifa zama zile. Ila Njeru Kathangu hakuwa mwanariadha maarufu kama ninaikumbuka historia yake vizuri. Kathangu ni mwanasiasa ambaye awali alikuwa katika jeshi.

Kwa kweli yeye ndiye alikuwa mtu wa kwanza kujipa msimbo “Mtumishi” kabla ya kundi wa machale lililovuma katika Churchill Live. Kathangu alijiita Mtumishi Kathangu. Naye alikuwa mstari wa mbele kukitetea Kiswahili katika miaka ya 1990 kabla ya Katiba ya Kenya kukitambua rasmi kuwa lugha rasmi sambamba na Kiingereza.

Leo, Kathangu ambaye nina hakika bado yu hai, anazikwa angali hai kwenye kaburi la sahau. Nafikiri Kathangu alikeketeka maini wakati wa kuzinduliwa kwa tafsiri ya kanuni za bunge kwa Kiswahili mwisho mwisho wa mwaka uliopita wakati kiongozi wa wengi bungeni Aden Duale na wengine walipokifanyia dharau Kiswahili. Siku zote alipokuwa mbunge, Kathangu alikuwa akizungumza Kiswahili, japo hakuwa mzawa wa Uswahilini.

Kwa mpenzi wa Kiswahili kama Kathangu, ni jambo la kushangaza na kusikitisha sana kuona wabunge wakikikejeli Kiswahili na kufurahia ukosefu wao wa umilisi wa lugha hii ya taifa na rasmi.

Watu wanachekea kitu kinachopaswa kuliza na kuliliwa. Aidha, ilikuwaje kanuni za bunge kutafsiriwa na Watanzania? Hilo linatuleta kwenye suala zima la jukumu la bunge katika kukiendeleza Kiswahili.

Bunge lina wajibu wa kuhakikisha serikali kuu inatekeleza majukumu yake yanayohusiana na Kiswa-?hili, lugha yenye hadhi kubwa kuliko zote kikatiba.

Wabunge wanapaswa kuuliza serikali kama imetekeleza vipengele vyote vya Katiba vinavyo- husiana na lugha hii ambayo mbali na kuwa chombo cha mawasiliano nchini, pia ni gundi inayowaunganisha watu wote wa Jumuiya ya Afrika Mashariki.

Aidha, wabunge wanapaswa kukisema Kiswahili bungeni, hata kiwe Kiswahili kibaya, ili kuwaonesha Wakenya wengine kwamba lugha hii ni muhimu katika utambulisho wa kitaifa.

Ni dhahiri kwamba wanapotafuta kura wanasiasa hasa wanaowania urais, hawana budi kutumia Kiswahili; kibaya na kizuri, kujipigia debe na kunadi sera.

Isitoshe, wabunge wa Kenya wana- paswa kuhakikisha kwamba wanaunga ?mkono na kupitisha mswada wa ku- pendekezwa kuundwa kwa Baraza la Kiswahili la Taifa la Kenya (BAKIKE) litakaoshirikiana na Kamisheni ya Kiswahili ya Afrika Mashariki (KAKA- MA) na asasi nyinginezo kukiendeleza Kiswahili.

Hata hivyo, wajibu wa kuchangia kuundwa baraza la Kiswahili hautoshi; ipo haja kwa bunge kupitisha bajeti itakayowezesha baraza hilo kutekeleza majukumu yake kila mwaka wa bajeti ya serikali.

Ipo haja kuchapusha mchakato miongoni mwa wadau wote, wakiwemo wataalamu na waliowajibishwa kusawidi mswada wa kuundwa baraza. Hii ndiyo njia ya pekee ya kuwaenzi watetezi wa awali wa Kiswahili kama Mtumishi Njeru Kathangu.

 

TANBIHI: MAKALA HAYA NI MARUDIO

 

NGURE: Kuundwa Baraza la Kiswahili itakuwa tuzo kwa Walibora

NA ALEX NGURE

TUNAFURAHI sana tukiangalia vile Kiswahili kilivyopiga hatua lakini watu wajue kuwa ukiona vinaelea ujue vimeundwa.

Kiswahili kimetoka mbali na kimefanya watu wengi watoe jasho katika kukikuza. Kiswahili kimekuwa na vikwazo vya hapa na pale lakini wapenzi wake kama Ken Walibora walifunga vibwebwe kweli kweli hadi kukifikisha kilipo leo hii.

Ukweli ni kwamba Kiswahili kimepiga hatua kubwa katika miaka ya hivi karibuni. Hata hivyo, safari bado ni ndefu. Imedhihirika kwamba katika kila kongamano linaloandaliwa nchini Kenya, mapendekezo mengi muhimu yameafikiwa na wataalamu wanaohudhuria kuhusu mustakabali wa Kiswahili.

Mojawapo ya mapendekezo hayo ni dharura ya kuundwa kwa chombo cha Kiserikali kinachoweza kutwikwa jukumu la kuratibu na kusimamia maendeleo na matumizi ya Kiswahili nchini Kenya. Wanaohudhuria makongamano haya hutoka huko kwa matumaini makubwa kwamba punde si punde, utafuata mchakato mzima wa kuhakikisha yanayopendekezwa yanatekelezwa.

Ken Walibora alikuwa mojawapo wa wataalamu ambao wamekuwa katika mstari wa mbele kuhakikisha kwamba Bunge linaunda sera ya lugha na Baraza la Kiswahili nchini Kenya (BAKIKE)- mithili ya Baraza la Kiswahili la Taifa-Tanzania (BAKITA), ambalo litakuwa mratibu wa kusimamia asasi zote na mawakala wote wanaokuza Kiswahili.

Hatua ya Kenya kukiteua Kiswahili kuwa lugha ya taifa na pia lugha rasmi sambamba na Kiingereza haitoshi iwapo haitaungwa mkono kikamilifu na mfumo wa siasa na nadharia-endelezi za Kiswahili nchini Kenya.

Imepita miaka kumi tangu Katiba mpya iliporasimishwa. Tulitarajia kwamba hali hiyo ingeharakisha kuundwa kwa vyombo vya utekelezaji, lakini hakuna hatua yoyote ya haja iliyokwisha pigwa kufikia sasa. Kama kuna suala linalohitaji kushughulikiwa kwa dharura na Wabunge ni uundaji wa vyombo vya Kiserikali vitakavyofadhiliwa na serikali, ambavyo vitakipa Kiswahili na watumizi wake mwongozo mwafaka.

Katika makala yake ya mwisho katika Taifa Leo, Ken Walibora anasema: ‘Kuundwa kwa Baraza la Kiswahili njia pekee ya kuenzi wafia lugha’ (Taifa Leo tarehe 15.4.2020). Kama kuna mfia lugha atakayekumbukwa daima ni Ken Walibora. Kwa hivyo, kuundwa kwa Baraza la Kiswahili ndiyo itakuwa njia bora ya kumuenzi mwendazake Ken Walibora manake hii ndiyo iliyokuwa kauli yake ya mwisho.

Katika makala haya, Ken anamtaja Mtumishi Njeru Kathangu kama mbunge aliyezungumza Kiswahili bungeni japo hakuwa mzawa wa Uswahilini. Hata katika bunge la sasa kuna wabunge kama vile Mohammed Ali almaafu Jicho Pevu na wengineo, walio na ghera na ari ya kuzungumza Kiswahili bungeni.

Wabunge

Hata hivyo, ajabu ni kwamba baadhi ya Wabunge wanaotoka katika maeneo ambayo ndiyo chimbuko na kitovu cha Kiswahili, wanakionea haya Kiswahili. Hawatoi hoja zao kwa Kiswahili bungeni. Nchini Tanzania mijadala yote bungeni; ukiwemo usomaji wa bajeti na shughuli zote rasmi za serikali hufanywa kwa Kiswahili.

Katika vyombo vya habari, wasikilizaji na watazamaji wanaoongea Kiswahili wanahiniwa wakati ambapo mijadala mingi ya kitaaluma ama yenye umuhimu wa kitaifa kama vile janga la corona, inapoendeshwa kwa Kiingereza. Aghalabu wanapouliza maswali kwa Kiswahili, wanapuuzwa ama wanajibiwa kwa Kiingereza. Si ajabu basi kwamba, baadhi ya vyombo vya habari vimekuwa vikiruhusu Kiswahili kutumiwa kama lugha ya mizaha isiyozingatia kanuni za sarufi na lugha kwa ujumla.

Jambo la kuvunja moyo ni kwamba hadi kufikia sasa, kuna vita baridi miongoni mwa wataalamu wa Kiswahili kuhusu nani anafaa kushughulikia ukuzaji wa lugha. Jambo hili linarudisha maendeleo ya lugha hii nyuma. Wachache wanaojinasibisha na lugha hii wanajiona ni bora kuliko wanagenzi wa lugha na hawashirikiani nao katika kukuza lugha.

Wazee wakwasi wa lugha kama marehemu Shiekh Nabahany na Hassan Mwalimu Mbega walipuuzwa mara kwa mara na hawakupewa nafasi katika kuendeleza lugha.

Ken Walibora daima alisikitika kwamba muungano kamili wa wasomi wanaofaa kuwa mstari wa mbele katika uendelezaji wa Kiswahili bado haujapatikana. Prof Walibora alihimiza:

‘Badala ya kushirikiana na kusaidiana kukuza hii lugha yetu inayozungumzwa na mamilioni ya watu na kufunzwa katika vyuo vingi kote duniani; kuna dharau na ndaro za ajabu pamoja na mashindano mengi yasiyosaidia maendeleo yake.

Badala ya kuongozana; wivu, ubinafsi, fitina na uongo vimetawala baadhi ya watu. Ukisema neno fulani ni Kiswahili unaambiwa unaongea kikwenu! Taabu zote hizi zitakapopungua au kwisha kabisa, ndipo Kiswahili kitakapozidi kukua na kupendwa. Jamani tunajenga nyumba moja, tusipiganie fito’ anamalizia mwendazake Walibora.

*Natumia fursa hii kutoa rambirambi zangu za dhati kwa familia, jamaa, marafiki na jamii nzima ya Kiswahili kwa kupotelewa na Ken. MAKIWA!

DCI yaanza kuchunguza kifo cha Prof Walibora

Na CHRIS ADUNGO

IDARA ya Upelelezi ya kesi za Jinai, DCI, sasa imeanzisha uchunguzi ili kubaini iwapo Profesa Ken Walibora alifariki kutokana na ajali ya kawaida.

Duru zilisema hatua ya DCI kutaka uchunguzi wa kina zilifanya mpango wa upasuaji wa mwili wake kuahirishwa Alhamisi.

Mwili wa msomi huyo maarufu sasa umepangiwa kufanyiwa upasuaji leo alasiri katika Hospitali ya Kitaifa ya Kenyatta (KNH) ili kufichua alivyofariki.

Hapo jana, mwili wa Prof Walibora ulihamishwa hadi katika kitengo cha watu mashuhuri katika mochari ya KNH huku familia ikishughulikia mipango ya mazishi.

Mnamo Jumatano, ilifichuka kwamba Prof Walibora aliaga dunia kutokana na majeraha mazito aliyoyapata baada ya kugongwa na basi la ‘Double M’ katika barabara ya Landhies, Nairobi karibu na kituo cha mabasi cha Machakos Country Bus.

Ilisemekana ajali ilitokea mnamo Ijumaa ya Aprili 10, 2020.

Lakini baadhi ya jamaa na marafiki zake wa karibu walitilia shaka habari hizo, baada ya gari lake jeusi aina ya Mercedes Benz kupatikana likiwa limeegeshwa kwenye barabara ya Kijabe, Nairobi, umbali wa takriban kilomita nne.

Gari hilo lilikokotwa hadi katika Kituo cha Polisi cha Central katikati mwa jiji la Nairobi ambapo duru zilisema polisi wa kitengo cha DCI walitarajia kulichunguza kwa kina.

Utata kuhusu jinsi Prof Walibora alivyohusika katika ajali alipokuwa akivuka barabara kwa miguu pamoja na kufikishwa KNH alikotibiwa na kuaga dunia baadaye bila kutambuliwa na yeyote, ni kati ya mambo yaliyozua shaka miongoni mwa jamaa na wandani wake.

Inatarajiwa baada ya uchunguzi kukamilika na mwili kufanyiwa upasuaji, mazishi yataandaliwa nyumbani kwao katika kijiji cha Makutano Kwa Ngozi, eneo la Cherangany, Kaunti ya Trans-Nzoia.

Kutokana na masharti makali kuhusu usafiri kuzuia uenezaji wa virusi vya corona, mashabiki na wandani wake wengi walieleza masikitiko kwamba hawataweza kumpa heshima za mwisho inavyofaa mwandishi huyo anayefahamika zaidi kwa riwaya yake ya ‘Siku Njema’.

“Upasuaji ni miongoni mwa mahitaji muhimu ya serikali na familia. Mbali na kuondoa shaka miongoni wengi, pia cheti cha daktari mpasuaji wa maiti (mwanapatholojia) kitasaidia familia kufuatilia masuala ya bima,” akasema Afisa wa Mawasiliano wa KNH, Hezekiel Peter Gikambi.

Bw Gikambi ambaye ni rafiki wa dhati wa marehemu, alizidi kusema: “Iwapo upasuaji utakamilika leo (Ijumaa) mapema, basi mwili wa Prof Walibora utasafirishwa hadi Cherangany kwa mazishi siku yoyote itakayoafikiwa. Sijaona haja ya pupa katika suala hili. Mwili wa Askofu Mkuu Mstaafu wa Kanisa Katoliki, Ndingi Mwana A’Nzeki ulihifadhiwa kwa muda kabla ya kuzikwa. Prof Walibora hakuaga dunia kutokana na corona ambapo angezikwa kwa haraka.”

Wakati uo huo, risala za rambirambi zilizidi kumiminika kutoka kwa wengi wa washairi, marafiki na wasomaji wa kazi mbalimbali za kifasihi zilizotungwa na Prof Walibora katika uhai wake.

Wanachama wa kikundi cha Wasomaji wa Taifa Leo (Wakita) kote nchini walieleza kupokea habari za kifo cha Prof Walibora kwa masikitiko, huzuni na majonzi makubwa.

Mwenyekiti wa Kitaifa wa Wakita, Dkt Abdul Noor katika ujumbe wake alisema, “Ni masikitiko makubwa kwa wapenzi wote wa Kiswahili.”

Wanachama walisema watafanya mipango ya kutembelea familia ya Prof Walibora ili kuomboleza pamoja nao baada ya janga la corona kudhibitiwa vilivyo.

Mwandishi maarufu wa ‘Sauti ya Dhiki’, Abdilatif Abdalla alisema Walibora ameaga dunia wakati ambapo taaluma ya Kiswahili bado ilimhitaji mno.

BURIANI WALIBORA: Washairi watumia ubunifu wao kumwomboleza ‘Shakespeare’ wa Kiswahili

BURIANI PROFESA

Weye kweli ni shujaa, ninasema duniani

Kifo chako meduwaa, kusikia redioni

Mafunzoyo yatang’aa, daima ulimwenguni

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Mukoya ninahuzuni, Mwandishi mempoteza

Mfanowe hapanani, wapekeye aliweza

Kiswahili ushindini, mchangowe ulikuza

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Lijinyima waziwazi, kuboresha Kiswahili

Twakumbuka mtetezi, majukuani kamili

Walimu na wanafunzi, liwajenga nakubali

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Miaka imeshasonga, vitabuvye mevisoma

Hakika alivitunga, kwa busara na hekima

Wallahi pia malenga, mshairi wa heshima

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Wizara ino Elimu, gwiji alitambuliwa

Kalamuye lifahamu, shuleni litahiniwa

Guru Wallah Mwalimu, limtuza hilo juwa

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

‘Kidagaa’ meigiza, ndani Miale ya Njiwa

Kikundi chetu mecheza, shule tele natambuwa

Matukio yakuliza, mengine kufurahiwa

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Alisawazisha vote, viumbe vake Jalali

Kupenda lipenda wote, wanadamu kihalali

Miito litika kote, likitunza Kiswahili

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Inasikitisha Sana, mauti yamemteka

Hatunaye sisi tena, japo alichoandika

Waswahili kuungana, kauliye lisikika

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

 

Tamati yarahmani, mlaze pema pa wema

Mfungulie peponi, makosaye futa jama

Kwako Allah tarudini, tujalie mwisho mwema

Buriani Kiongozi, Profesa Ken Walibora.

Mukoya .H. Aywah,

Malenga Mpelelezi,

Lang’ata, Nairobi.

 

BURIANI WALIBORA

Gwiji Ken Walibora,alipendeza kikweli,

Kwetu alikuwa bora,litufaa Kila hali,

Leo kwetu ni hasara,mwenzenu sili silali,

Waridi limedondoka,buriani Waliaula.

 

Waridi limedondoka,tumebakia ukiwa,

Waja twasononeka,profesa kwondokewa,

Misingi aliyoweka,daima ataenziwa,

Johari tumepoteza,dunia inaomboleza.

 

Johari tumepoteza,kifo kimemchaguwa,

Laiti ungatweleza,mbeleni tungalijuwa,

Kiswahili kimefiwa,ela ndiyo majaliwa,

Jagina ametuacha,hapa kwetu ni kilio.

 

Jagina ametuacha,kidagaa kutwozea,

Kila usiku twakesha,machungu yamekolea,

Kifo ngetujulisha,chochote tungekupea,

Kito kimetuambaa,lala salama Walibora.

 

Kito kimetuambaa,ela aliyotwachia

Dawamu yatatufaa,nyayo zake kifwatia,

Lugha yetu itang’aa,fani zake kistawia,

Galacha ametuacha,makiwa wanalugha.

 

Galacha ametuacha,ahera ameiwahi,

Twanzie alipofikisha,kwa lugha na fasihi,

Lugha yetu kwimarisha,yalokombo kusahihi,

Mwalimu wetu wa dhati,tutaonana baadaye

 

Mwalimu wetu wa dhati,lugha lishughulikia,

Tuliipata bahati,vitabu kitwandikia,

Kumbe kuna Afiriti,nyumaye akunyatia

Profesa wetu ameaga,Afrika yaomboleza

 

Profesa ameaga,pasi kutupa kwaheri,

Nami hapa nafunga,kuhitimisha shairi,

Ela zako kunga,taweka hata dahari

Ua letu limedondoka,ni pigo kwa dunia.

Mtunzi:Wasuwa Maxwell

“Mpasuwa Allama”

Kahawa, Nairobi.

 

PEMA PEPONI WALIBORA

Yamejaa maozini, majonzi na huzuni

Mesononeka moyoni, maraha hapatikani

Sijui nifanye nini, ni mpango wa Manani

Ulazwe pema peponi, wetu Ken Walibora

 

Ni dua zetu mwandani, uliko uweni vyema

Akujalie Manani, kujazilie rehema

Kwa heshima na imani, ulale pema salama

Ulazwe pema peponi, wetu Ken Walibora

 

Likuwa mwenye imani, asiye hata kiburi

Aso inda asilani, siku zote mwenye heri

Ulitenda kwa makini, kwa mtima ninakiri

Ulazwe pema peponi, wetu Ken Walibora

 

Mengi sina kuyasema, tamati hapa mwishoni

Umetenda mengi mema, hapa kwetu mtaani

Najitoma kwa huruma, kwazo zangu shughulini

Ulazwe pema peponi, wetu Ken Walibora

Edward Ombui Almaarufu Malenga Mdogo

 

Wingu jeusi metanda,sononeko meingia

Sijui ta pakuenda, dunia yote yalia

Kovidi licha kutanda, muhibu menikimbia

Mola kusafie njia, Walibora taonana

 

Siku njema litupea, ila leo sio njema

Habari zinapepea, kigogo umetuhama

Majonzi yatulemea, baba na akina mama

Mola kusafie njia, Walibora taonana

 

Kiti hiki cha moyoni, sasa chanisonesha

Fasihi ino mbioni, daima uliboresha

Sasa nimo kilioni, moyoni menitonesha

Mola kusafie njia Walibora taonana

 

Kweli mti meanguka, kinda sasa tumeyumba

Japo si tuna hakika, tumebaki tukiomba,

Kifika kwa malaika, wakupokee mjomba

Mola kusafie njia Walibora taonana

Utunziwe mzazi Maina?

Malenga mwangamiza korona

 

LALA PEMA WALIBORA

Ni Kenya yote makiwa, yametufika tunayo

Nimeshachanganyikiwa, waniuma sana moyo

Fanya wepesi Moliwa, mazuriye yawe ndiyo

Lala pema WALIBORA, dua nyingi twakwombea

 

Ilikuwa ndoto yangu, kukutana nawe gwiji

Nahisi sana uchungu, sina wa kunifariji

Umesharudi kwa Mungu, umeacha pweke mji

Lala pema WALIBORA, dua nyingi twakwombea

 

Kazizo zilivyo safi, nyingine tutazimisi

Zilizojaa ucheshi, nayo lugha kwa ukwasi

Kunuka si kwa marashi, hunukia na ndo basi

Lala pema WALIBORA, dua nyingi twakwombea

 

Rambirambi nazituma, kwayo yake familia

Kifo chake chatuuma, ni kama tamthilia

Pigo kwa taifa zima, japo ndio yetu njia

Lala pema WALIBORA, dua nyingi twakwombea

 

Tusihuzunike sana, tusije tukakufuru

Amjalie Rabana, kaburi lipate nuru

Aweze kuepukana, adhabu isimdhuru

Lala pema WALIBORA, dua nyingi twakwombea

Malenga wa KONGOWEA

Kongowea Mombasa

Juma Zedi

 

*WALIBORA BURIANI..

Namuuliza Jalali, mbona mengine jamani

Ni matungu kweli kweli, Walibora chukuani

Kifo weye si halali, tunda mbichi wavunani

Hayafi uloandika, Walibora Buriani

 

Kote kote ni makiwa, ubunifu maarifu

Ni simanzi tumejawa, japo tungo tunasifu

Changamoto ulitowa, kiswahili sufusufu

Hayafi uloandika, Walibora buriani

 

Tumusifu Walibora, Kwa tungo zote jamani

uandishi na kuchora, na ulumbi tusemeni

Tuchoreni barabara, tukighani salamani

Hayafi uloandika, Walibora buriani

 

Nalilia usalama, barabara kisafiri

Kwa majonzi ninahema, ajali jitu hatari

Liandika Siku njema, Riwaya kifo bashiri

Hayafi uloandika, Walibora buriani

 

Kila mja alosoma, kazi zako ashangaa

Kifo mekosa huruma, Walibora tunalia

Hadi siku ya kiama, tutaonana Jalia

Hayafi uloandika, Walibora Buriani

 

Tamati ya Ziraili, japo mengi ulizani

Tumuombeni Jalali, unapoenda peponi

Akubariki kwa hali, atunusuru jangani

Hayafi uloandika, Walibora buriani.

Emmanuel Nyongesa

 

BURIANI KEN WALIBORA

1.Johari nakosa vina,hata mizani jamani

Urari pia hakuna,nabaki kutunga duni

Syamini hayupo tena,zimebaki buriani

Lala pema Walibora,ShakeSpear wa kwetu

 

2. Ulianza ja uvumi,jana na juzi jioni

Watu kawa hawasemi,fununu mitandaoni

Ya kuwa tarehe kumi,ulipotea nyumbani

Buriani Walibora,Mfalme wa fasihi

 

3.Nakumbuka kama jana, tukiongea simuni

Wazo kabadilishana, juu ya fasihi fani

Ukamba tutaonana,Corona ikiishani

Buriani Walibora, Mfalme wa fasihi

 

4.Tungo uliniahidi,nitumie kwa diwani

Shairi mbili zaidi,ukasema tanipani

Leo hauyupo badi,umetoka duniani

Buriani Walibora, Mfalme wa fasihi

 

5.Siku Njema meandika, kikatumika shuleni

Kidagaa kadhalika,ni nani asojuani

Na ndoto ya Amerika, na kipenda si utani

Buriani Walibora,Mfalme wa fasihi

 

6.Maskini Babu Yangu, Damu Nyeusi diwani

Na tamthilia chungu, zimejaa madukani

Na leo la kifo wingu,mekufunika mwandani

Buriani Walibora,Mfalme wa fasihi

 

7.Saba beti za Johari,za kusema Buriani

Naitimisha shairi, nifute chozi machoni

Metukumba kweli shari,soote ulimwenguni

Buriani Walibora,mfalme wa fasihi

Kipngeno Bett

 

MESHATUACHA GALACHA

Yanisuta yangu nafsi,nimebaki wakilio,

Faraja kwipa nafasi,wangu moyo situlio,

Mi Mwavitu binafsi,laniliza li tukio,

Meshatuacha galacha,buriani Walibora.

 

Lizipata zo habari,asubui na mapema,

Moyo haukua shwari,wangu mwili katetema,

Siku katiwa dosari,nikabaki kukakama,

Meshatuacha galacha, buriani Walibora.

 

Tulikua etieti,habari hatuamini,

Walibora si maiti,ugonjwa niwalini?,

Hadi kapazwa sauti,Walibora mocharini,

Meshatuacha galacha, buriani Walibora.

 

Gani nitaje liache?,aliyotenda mwalimu,

Vitabuvye sivichache,tenavilivyo muhimu,

Mioyo ikelekeche, tutakuenzi dawamu,

Meshatuacha galacha,buriani Walibora.

 

Swahili lipagania,kawa lugha ya taifa,

Chipukizi twavunia,jemedari yako sifa,

Japo hupo kwa dunia,twazindika taarifa,

Meshatuacha galacha,buriani Walibora.

 

Twakuomba ya Manani,Mrehemu wetu ken

Muhifadhi ko mbinguni,walio wema peponi

Alofanya duniani,muezeshe aherani,

Meshatuacha galacha,buriani Walibora.

John Mwavitu

Malenga wa Mwache

 

Buriani Mtoto wa Mwalimu

Sio tena siku njema, kidagaa kimeoza

Siyo sauti ya mama, taanzia yatuliza

Mauko yametufuma, Walibora kun’poteza

Kuvunjika kwa mdomo, mate yanatawanyika

 

Mtoto wa mualimu, metutoka Walibora

Mbiu kaja kama bomu, kwamba kifo metupora

Kusadiki ni vigumu, kuitikia kudura

Tumebaki tuna pengo, kisa kung’olewa jino

 

Kifo na mingi milango, kwa ajali metupoka

Meathirika vitengo, fasihi na kadhalika

Uli uti wa mgongo, ghafula umeondoka

Haina kinga ajali, apendalo makuduri

 

Kamanda wa Kiswahili, wa kikweli mzalendo

Kiswahili kukidhili, ulipinga kwa vitendo

Kandika kazi aali, zenye na mwingi uhondo

Amri yake Rahimu, kattu haina rufani

 

Titi mame kukomboa, liliona la kikati

Kauli mbiu za doa, za kigeni ndizo ati

Ajinabi kuvutia, kakataza si shuruti

Kwani kila msafiri, huusifu mzigowe

 

Itakuwa siku njema, kilazwa pema peponi

Uupokee uzima, kwa rehema za Dayani

Sauti tazidi vuma, kwa kazizo duniani

Innalillahi! Najua, sote hapa twaondoka

Kelvin Kombo Motuka

Malenga wa Vilimani

Nyamataro.

 

LAZWA PEMA WALIBORA 

Wema wako twaujua, ucheshi pia ujuzi

Lako jina twatambua, kwenye lugha we kurunzi

Kifo nacho kimebagua, cha chukua wenye ulinzi

We kawa mwandishi bora, lazwa pema Walibora

 

Siku chache zimepita, sura yako tulikosa

Hofu nayo tukapata, usingizi tulikosa

Ndani ndani tukajuta, moyoni tukatutusa

We kawa kiongo bora, lazwa pema Walibora

 

Asubuhi kaamka, hewani kuna huzuni

Waswahili tukamaka, ni lipi latokeani?

Ndani yetu kawa shaka, na ikazidi moyoni

Wewe kawa taa bora, lazwa pema Walibora

 

Habari katufikia, kuwa kifo mekunasa

Chozi katiririkia, hili jambo katutesa

Huzunini mebakia, kikumbuka hiki kisa

We kawa mwalimu bora, lazwa pema Walibora

 

Vitabu twavikumbuka, ‘Siku Njema’ kawa bora

‘Mbaya Wetu’ uliandika, ‘Waja Leo’ ukachora

‘Sina Zaidi ‘ kashika,’ Kidagaa ‘ pia ni bora

Kiswahili metikiswa, Fasihi metingika

 

Kwa heri tunasema, kwa uchungu tunanena

Na usafiri kwa neema, twaombea Maulana

Akulaze pale pema, mahali penye wanana

Walibora umehama, mioyoni ni mahame

MALENGA MWENYE MALENGO

S. M KIAMA

 

Tunawaza kuwazua,  majibu kitendawili

Donda hili tunalia,   uchungu watukabili

Ameenda kwa Jalia,  Walibora wetu nguli

Walibora metuacha,  siku njema kawa mbaya

 

Ilianza kiuvumi,  kumbe kweli uliaga

Metawala kwenye ndimi,  mambo hayaendi shega

Kifo chako si uvumi,   metulazimu kukoga

Walibora metuacha,  siku Njema kawa mbaya

 

Kwetu sisi mashabiki,  wa Lugha ya kiswahili

Kimeshaoza ni dhiki,   Hali Tena sio Hali

Kifo hiki mamuluki,   kutunyang’anya jabali

Walibora metuacha,  siku njema kawa mbaya

 

Masikini babu yangu, kalale pema peponi

Kifo kakuweka pingu,  yatubidi kuamini

Kote katanda ukungu,  hatuoni Ni huzuni

Walibora metuacha,  siku njema kawa mbaya

 

Ndoto zile Marekani,  tazikumbuka hakika

Lipokuwa duniani,  tungo zako litushika

Katuchochea ndotoni,  wengi wetu twaandika

Walibora metuacha,  siku njema kawa mbaya

 

Kazi zako za fasihi,  hata Sasa zinadumu

Vizazi vitaziwahi,   kuyapata ya muhimu

Kayatunga kisahihi, nguvu yako kwa kalamu

Walibora metuacha,  siku njema kawa mbaya

 

Ukingoni samahani,  Mola wetu Baba Mungu

Pokea Bora jamani,   atawale nawe mbingu

Muondoe matatani,   huyo Ni swahiba wangu

Walibora metuacha,  siku njema kawa mbaya

Isaac Nyaribari

 

Duru zilofika kwetu, zimetutwiza huzuni

Fundo kama mrututu, metusakama moyoni

Sisahau kamwe katu,  zako safi hamkani

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Lisilo budi hubidi,  kwayo chonda takuaga

Kifo nguvu mekuzidi, kwa mafutu mekubwaga

Ila kwetu ni khalidi,  nasahako tutaiga

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Siku njema mewa baya, sio tulivyozoea

Mekatika zetu nyaya,  akili metulegea

Waswahili tumegwaya,  dagaa metuozea

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Siamini  walaula,  eti Kweli metutoka

Ngewa ndoto falaula,  ka ndoto ya Amérika

Nitatuma zangu sala,   peponi kukubalika

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Laiti  tungejuapo,  wafikia yako ncha

Tupate la mwisho kopo, kabla siku yako kucha

Tule pamoja kiapo,  kiswahili kutoacha

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Kazi zako za sanaa,  litunga kwa uchapasi

Kaamini kila saa,   fasihi hutaanisi

Damuni hutochakaa, ingawapo ni nyeusi

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Ujinga katuondowa,  tuzidi kukakawana

Kiswahili kitakuwa,  kwetu kufa kuzikana

Tu jambo wa kibarawa, lakini tutang’ang’ana

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Mafunzo ulotutia,  kwetu ni hazina bora

Mshawasha litutia,  gwiji wetu walibora

Nasi tutakuchangia, Uvishwe taji akhera

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

 

Sina mengi kunenani,  nakomesha unenaji

Kheri tele safarini,  ufikie huo mji

Mahali pema peponi, roho pate ‘tuliaji

Kweli mebabatuliwa, Bae bae Walibora

Malenga: Shenvah .D. Mutugi

Chuo Kikuu chá Chuka

 

LALA SALAMA GURU

Wangu moyo meatuka,habari za kushitusha

Michirizi sokauka, uso wangu melowesha,

Walibora meitika, kifo kamnyamazisha,

Buriani Walibora, lala ulale salama.

 

Michango humu nchini,kisanaa tena sana,

Sautiyo redioni, lizindua wengi Sana,

Stadi uandishini, kifo hapa umechuna,

Buriani Walibora, lala ulale salama.

 

Shupavu na runingani,aling’aa kwa haiba,

Uhariri gazetini, hata katika katiba,

Tulijua mioyoni,tungekijaza kibaba,

Buriani Walibora, lala ulale salama.

 

Konde kifo metufuma,kifasihi megusika,

Riwaya zote livuma,hisia zetu lishika,

Buheri mwenye uzima, na ajali kakufika,

Buriani Walibora,lala ulale salama.

 

Kwa vyote nilivyosoma,ulikuwa la waridi,

Maadili yalivuma, riwayazo karadidi,

Melala bila huruma, kifo hakibishi hodi,

Buriani Walibora,lala ulale salama.

 

Profesa tunalia,ila merudia mola,

Usingizi wa udhia,na milele umelala,

Duniani twapitia,akuonee fadhila,

Buriani Walibora,lala ulale salama.

 

Mungu uso dosari,guru wetu mpokie,

Muonee na fahari,palo pema mlazie,

Keni wetu ni kwaheri,maovu akuepushie,

Buriani Walibora,lala ulale salama.

Mwalimu Jack Ogonda

Mjukuu wa Seremala’

Bungoma

 

*BURIANI  MTOTO WA MWALIMU*

Tumeshikwa na kimako,

Wa pwani hata wa bara,

Kwa habari za mauko,

Yake *ken Walibora*

Pigo kubwa lililoko,

Kweli kubwa hasara.

Mtoto wake mwalimu, jamani tutakukosa.

Jamani tutakukosa,

Sanaani kwa hakika,

Uandishi lijitosa,

Lugha ikaimarika,

Kurasa kwa ukurasa,

busara uliandika,

Mtoto wake mwalimu, hayafi uloandika.

Hayafi uloandika,

Kila mja atasoma,

Kwa kweli umesifika,

Kuandika *siku njema*

Mioyo umetuteka,

Kwayo *sauti ya mama*

Mtoto wake mwalimu, hakika takukumbuka.

Hakika takukumbuka,

Runingani kwa yakini

Taarifa  lisisika,

Ukisoma kwa makini,

Kila mja ulimteka,

Kwa sautiyo laini,

Mtoto wake mwalimu, pengo lako ni dhahiri

Pengo lako ni dhahiri,

Kwa sekita ya elimu,

Hasa kwa ushairi,

Kweli ulitia hamu,

Utunzi ulo mahiri,

Kaendesha gurudumu.

Mtoto wake mwalimu, buriani buriani .

Buriani buriani,

Karima  takuongoza.

Kwaheri duniani,

Japo ni ngumu kumeza

Twasononeka moyoni,

*kidagaa kimeoza*

Mtoto wake mwalimu,  siamini  metutoka.

Siamini metutoka,

Machoni bila kwaheri

Ila mtimani fika,

Utabaki kuwa heri,

Paradiso ukifika

Ufurahi Pasi Shari

Mtoto wake mwalimu, kifo hakina huruma.

IRENE OILEPO

Shule ya DEB

Loitokitok

 

HAJAFA WALIBORA

Habari kaamkia,butwa ni wengi kapiga

Siku njema kakwamia,maneno kazidi kunoga

Ni habari za tanzia,mwenzetu katuaga

Buriani Walibora ,rohoni mwetu naishi.

 

Kidagaa kimeoza,kwa haya yaliozuka

Ni hili naloliwaza,fasihi livyoumbuka

Limebaki kunikwaza,wingu lilotufunika

Buriani Walibora,rohoni mwetu naishi

 

Riwaya lizoandika,tamthilia na kadhalika

Kotekote mesifika,hata kule Amerika

Gwiji uliyesikika,tutaishi kukumbuka

Buriani Walibora,rohoni mwetu naishi

 

Waswahili tulobaki ,sife moyo asilani

Tuchapeni kazi kiki,hata kwetu machumbani

Nimebaki kusadiki,kwamba sote tu njiani

Buriani Walibora,rohoni mwetu naishi.

 

Jamani halikubisha,sawia na la korona

Majanga haya yafisha,kucha yabadilishana

Serikali mechapisha,na usafi twamenyana

Buriani Walibora,rohoni mwetu naishi.

 

Yapo mengi ya kusema,muda kisogo menipa

Naomba kuweka koma,langu deni nimelipa

Na anavyosema mama,maisha Mungu metupa

Buriani Walibora,rohoni mwetu naishi.

Utunzi wa Oganda Mose Kevin

Malenga wa Nyikani

Mwanafunzi katika Chuo Kikuu cha Kenyatta.

 

BURIANI KEN WALIBORA

Huzuni imetufika, kusikia umeaga

Ulimwengu ‘ nasifika, kwa mazuri ya kuiga

‘Meendeleza Afrika, kwa fasihi ya kuiga

Buriani Walibora, lala pema peponi

 

Kifo hakina huruma, kwa kutupokonya Keni

Kweli maisha mshuma, usokesha asilani

Tumebaki mayatima, kwa baba kutuacheni

Buriani Walibora, lala pema peponi

 

Ulikuza Kiswahili, Afrika na hata Ulaya

Tutumie Kiswahili, kwetu ulituambiya

Daima tukakubali, ‘tazidi kukitumiya

Buriani Walibora, lala pema peponi

 

Pengo kubwa limeachwa, ni nani ataliziba?

Makali akuna kichwa, ajua ni ‘ye ataziba

Hakuna cha kufichwa, ana ‘wezo wa kuziba

Buriani Walibora, lala pema peponi

 

Vitabu uliandika, tusome tuelimike

Riwaya za kusifika, vile ndoto ya Amerike

Siku njema ikifika, nasi peponi tufike

Buriani Walibora, lala pema peponi

Shaabash!! …. Biketi Emmanuel

 

MTI MKUU UMEGWA

Mengi machozi usoni, katu hatuachi kulia

Nyingi huzuni moyoni, tanzia metufikia

Metuacha duniani, pweke tunajisikia

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

 

Mauti yalipofika, nilidhani kama ndoto

NDOTO yako AMERIKA, Lienea kama moto

Nyikani kavu ukawaka, ukavuka hata mito

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

 

Ziliganda mishipani, zetu DAMU NYEUSI

Kaenda mbio mwilini, motemote kwa matiti

Takupeza namba wani, waziwazi weye mti

Mti mkuu umegwa, safiri  salama Keni.

 

SAUTI YANGU MAMA, Linitia wasiwasi

‘’Duniani amehama, si NDOTO YA ALIMASI’’

Nitakuenzi daima, kusahau si rahisi

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

 

Wengi wakwita jagina, miye nakuita nguli

Namshukuru Rabana, kwa yako nzuri amali

Fasihi yako kwa inna, ilinifaa kwa hali

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

 

Lala pema Walibora , na akutunze Karima

Sana ulitia fora, kote barani ulivuma

Ulipika ‘ wali bora’ , hususani SIKU NJEMA

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

 

Mauti metupokonya, kigogo alotufaa

Kwa nini hukutuonya, ngetuacha Ijumaa?

Tumebaki tukisonya, metufika nyingi dhaa

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

 

KIDAGAA NIOZEA, ila namwomba Manani

Dua nikikuombea, ulale pema peponi

Tamati nitakomea, japo mawazo akilini

Mti mkuu umegwa, safiri salama Keni.

Kim  Mkonokono

Nakuru

 

Kutwa hivi mekeshea, buriani ino nikupokeze,

Mtima kiwa mzito, machozi njia mbili,

Kikuwaza ewe galacha,winoni na mabukuni,

Lala pema ulojiendea,akupokee na Rabana.

 

Kwa  manenoye nakusifia, ulotunga ungali hai,

“Kinywa chako mwenyewe, kisikusifu Fulani,

Ni kheri sifa upawe,na wengine duniani,

Sifa nyingi upaliwe,  zijae hadi pomoni,

 

Lala pema ulojiendea, akupokee peponi Rabana.

Nakutakia siku njema, Walibora kisafiria mauti

Meishi nasi vema,kiswahili kakivika suti,

Chanda kino chema,mbona watupokoya mauti,

 

Lala pema ulojiendea, akupokee peponi Rabana.

Kwa  tungo tutakusifia, ewe mwandishi mlezi,

Metuacha na tanzia, Kiswahili chalilia mlezi

Sifa zako hazitafifia,daima sisi tutakuenzi,

 

Lala pema ulojiendea, akupokee peponi Rabana.

Mti  mkuu umekigwa,wa  nyuni tunayumba,

Ila haliwezi pingwa,liamualwo maulana,

Lala pema ulojiendea, akupokee peponi Rabana

 

Kingoni ndipo kaditama,shairi  ino  sanda

Ya kusitiri mweledi, Ken Waliula Walibora

Mpokee ewe Mteheremezi, hadi tena  tapoonana

Lala pema ulojiendea, akupokee peponi Rabana.

Erick Kitheka (Malenga mbichi)

 

SALAMA WALIAULA

Umetoweka mhimili, wa’ndishi twataabika

Twasononeka kwa hili, baba yetu kaondoka

Ameng’atwa na ajali, maisha yakakatika

Kuno kustahimili, jamani ninaponzeka

 

Lala salama mwalimu, kwa dhati tunakupenda

Umetujaza fahamu, makini yametuganda

Fasihi twaiheshimu, tutazidi kuiponda

Nenda salama mwalimu, mbegu umeshaipanda

 HUSSEIN M KASSIM

BURIANI MTAJIKA KEN

 

Habari kishapokea, haupo tena profesa

Huzuni ‘metuletea, ni bayana takukosa

Kiswahili ‘metetea, hadhiye kupanda hasa

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Hadithi ‘metutungia, mashairi yapo pia

Nyimbo ukatughania, mafumbo ‘katutungia

Wasomi wakusifia, dunia yakulilia

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Twakumbuka siku njema, tungo uliyoisuka

Damu nyeusi tazama, peupe mengi kaweka

Japo taa imezima, mwanga wako unawaka

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Kidagaa vile vile, kumbe kingetuozea!

Kilisomwa kwenye shule, ubunifu kachochea

Ulipika mengi tule, ghafla umetwondokea

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Kabuni ya Almasi, na ya Amerika pia

Ndoto za mja mweusi, upeo kuufikia

Ukakanya yalo hasi, ila chanya kusifia

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Naisikia sauti, ya mama niienziyo

Kajitolea kwa dhati, kutweleza maishayo

Umegwa mkuu mti, ‘lia budi hatunayo

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Wingu kuu limetanda, machozi yatudondoka

Galacha tulikupenda, molani akakutaka

Hatunalo la kutenda, huna budi kuondoka

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

 

Kalamu chini natia, maneno ‘meniishiya

Shairi ‘mekutungia, wa nane namaliziya

Sifa nakumiminia, kwayo ulotufanyiya

Kwa mema takukumbuka, ulale pema peponi

Emmanuel Kenga 

 

BURIANI WALIBORA

Wingu jeusi latanda,mwangaza wetu  lakata

Hofu tele yatupanda,’sanifu roho kakata

Tapatapi wakulinda,lugha safi ya kuvuta

Utu bora ulilinda,Walibora we kwaheri

 

Siku Njema twaingoja,loahidi siku moja

Imani nayo si hoja,amani twala kimoja

Damu nyeusi  vioja,tawatupa wewe ngoja

Walibora watugura,msanifu wayo kombo

 

Mgomba changaraweni,haupandwi ukaota

Je mwilio kaburini, misemo utasokota?

Ndoto zetu marekani,ni vipi zitajikita?

Kaumbuka Kongowea,makinda sisi twayumba

 

Kimeingia mchanga,kitumbua chenye ladha

Riwayaze kazipanga,zinashinda hata fedha

Tamthilia kazitunga,zang’aa pasi bugudha

Tawasifu kaitunga,kwaheri nyota Walibora

 

Aushini cha kudumu, mabadiliko kamaka

Kifoni hautadumu,maisha mapya utapaka

Kiswahili lugha tamu, twakusifia ‘we Kaka

Waliaula we bakora,tumeporwa Walibora

Denis Waswa Barasa

 

MOLA AMLAZE PEMA

Imelia parapanda,ya kiama imetimu

Mbinguni amepanda,ametuaga mwalimu

Zahuzunisha kaida,nyoyoni zatuhujumu

Mola amlaze pema,Profesa Waliaula.

 

Nazileta rambirambi, kwa ndugu na marafiki

Naleta piya maombi, rahimu awabariki

Poleni kwayo mawimbi,wanalugha na ashiki

Mola amlaze pema,Profesa Waliaula.

 

Mwalimu mchapakazi, Purofesa msifika

‘Staarabu mkufunzi,kila kona lotukuka

Mcha mungu waziwazi, mwadilifu naandika

Mola amlaze pema,Profesa Waliaula.

 

Galacha wetu mzazi, heri tunamtakia

Apawe mema makazi, na mola wetu jalia

Kusahau hatuwezi, mema al’otufanyia

Mola amlaze pema, Profesa Waliaula.

 

Wasomi amewafaa,makali aliwatia

Al’ofunza wanang’aa,hekima liwaghawia

Ametuacha shujaa, waswahili tunalia

Mola amlaze pema, Profesa Waliaula.

Felix Gatumo

 Malenga Mtamu

Igandene, Meru

 

*BURIANI WALIBORA*

Habari mtandaoni,zatamba ulimwenguni,

Na bado hatuamini,yani tuko mataani,

Ajali barabarani,mekutoa duniani,

Buriani Walibora,ulale mahali pema.

 

Umesifika shuleni,na hata pia vyuoni,

Siyo tuu humu nchini,hata kule Marekani,

Vitabu umeandikani,vyasomwa ‘te duniani,

Buriani Walibora,ulale mahali pema.

 

Ulizama riwayani,hadithi ukatupani,

Hi ndoto ya Marekani,Siku Njema mlangoni,

Nayo Tuzo hadithini,Mbaya Wetu mchezoni,

Buriani Walibora,ulale mahali pema.

 

Utabaki mawazoni,na hata mwetu moyoni,

Ulowaacha nyumbani,tawaweka maombini,

Nasi tuko safarini,tutakutana peponi,

Buriani Walibora,ulale mahali pema.

     Mtunzi: Samuel Jomo.

    Mwalimu: Kisoko Girls, Nambale.

   Kutoka: Lugari,Kaunti ya Kakamega.

 

SIKU NJEMA IMEENDA

Mwanzo nashika kalamu, kalamu hino ya babu,

Kisha niwape salamu, salamu zenye ajabu,

Hizi hazina utamu, utamu huku dhurubu,

Jamani siku si njema, imeenda na mwenyewe,

 

Amekuwa marehemu, marehemu tena bubu,

Alokuwa na fahamu, fahamu bila taabu,

Kwa yake nyingi elimu, elimu iso aibu,

Jamani siku si njema, imeenda na mwenyewe,

 

Siku njema nafahamu, nafahamu ni sababu,

Yake yeye kuwa bomu, bomu ingawa tabibu,

Alibuni bila simu, simu ilikuwa tabu,

Jamani siku si njema, imeenda na mwenyewe,

 

Kweli chema hakidumu, hakidumu ni dhahabu,

Chaweza tiliwa sumu, sumu usoweza tibu,

Kisha kikawa ni pumu, pumu ndwele ya kusibu,

Jamani siku si njema, imeenda na mwenyewe,

 

Mwisho nashika kalamu, kalamu  yenye ajabu,

Niiombe ihukumu, ihukumu wa majibu,

Wajuao kutuhumu, kutuhumu kwa aibu,

Jamani siku si njema, imeenda na mwenyewe.

©IDDI NICK…

Mwendawazimu Timamu

 

UNGALIJUA MAPEMA

Mwandani umeondoka, kwa mababu umeenda,

Sifa zako za hakika, pia nazo zimeenda,

Na jina lako tajika, kulitaja nimependa,

Ungalijua mapema, ungeghairi ziraili,

 

Tumehaha kwa hakika, mili yetu imekonda,

Chepesi hata kushika, mikono imeshaganda,

Kuimba pia twachoka, sauti zimeshaenda,

Ungalijua mapema, ungeghairi ziraili,

 

Ona tunavyoteseka, hatuna mlo makinda,

Bongo zimeweweseka, kama njia zimepinda,

Jamani tuna mashaka, na baraste ni migunda,

Ungalijua mapema, ungeghairi ziraili,

 

Nauliza sitachoka, mbona babu ukaenda?

Au ulishaudhika, na shida za hii kanda?

Ama kweli ulifika, upeo wa kutupenda?

Ungalijua mapema, ungeghairi ziraili,

 

Ningeweza kukutamka, na mauti yakatenda,

Ningesuta bila shaka, nyendo zake za kuwinda,

Nayo ingelalamika, na mwishowe kukulinda,

Ungejua mapema, ungeghairi ziraili,

 

Washairi wachomeka, kimeanguka kibanda,

Angalia wazunguka, kama nzi kwa kidonda,

Hawana la kupachika, kuta wingu limetanda,

Ungejua mapema, ungeghairi ziraili,

 

Tamati nasononeka, Mwendazimu wa kuranda,

Nalo tone natoneka, nikiilamu sanda,

Haidhuru ‘mefanyika, na Mwenyezi ametenda,

Ungejua mapema, ungeghairi ziraili

©IDDI NICK…

Mwendawazimu Timamu

 

KINA CHA FIKIRA

Ndugu Ken Walibora, ametuachia pango

Tena pango la hasara, lisofidiwa mpango

Kile Kina Cha Fikira, nani ataziba pengo?

Walahi Taifa Leo, hicho Kina Cha Fikira!

 

Nnahisi ufukara, akili yajaa dongo

Kuondoka Walibora, lugha yanuka usungo

Haing’ari ingang’ara, ikaujenga mjengo

Walahi Taifa Leo, hicho Kina Cha Fikira!

 

Kijarida kilong’ara, Cha lugha yenye mgongo

Na ilimu ilo bora, ilonakishiwa mwango

Sasa inajipa kura, iwe heri au fyongo

Walahi Taifa Leo, hicho Kina Cha Fikira!

 

Ni uzee wa busara, ndio wanipa ukongo

Kwani Ken Walibora, alikuwa kwangu gongo

Hachezesha kimpira, lugha isingie chongo

Walahi Taifa Leo, hicho Kina Cha Fikira!

LUDOVICK MBOGHOLI

AL – USTADH – LUQMAN

NGARIBA MLUMBI (WAKITA TTC 006)

 

BURIANI WALIBORA

Mniacheni nilie, nimeshindwa stahimili

Ni wapi nikimbilie, hili kwangu pigo kali

Hebu mnisimulie, mmemfanyani Wali?

Buriani buriani, Buriani Walibora

 

Wamemgonga kwa gari, kisha wakalikimbiza

Mja asiye hatari, wema aloutangaza

Naumia sio siri, maumivu nauguza

Buriani buriani, Buriani Walibora

 

Nambieni nambieni, achaneni kunyamaza

Kulikoni kulikoni, Walii mkammeza

Mbona iwe ye jamani, aso kisasi lipiza

Buriani buriani, Buriani Walibora

 

Nimeumia moyoni, pengo kubwa pengo hili

limekwenda tumaini, nguzo yake Kiswahili

Si ntumbani duniani, kifo hiki ni katili

Buriani buriani, Buriani Walibora

                  Gilbert Kinara

                   “Tabibu Mshairi”

                   Keumbu, Kisii, Kenya

 

SAFIRI SALAMA WALIBORA!

Kifo mbona huna sura,tukujue kwa mapema,

Wavizia kila mara, Kuiba bila huruma,

Kibeba walo imara, sisaze hata karama,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

 

Kwa majonzi twaparara, tukaikosa salama,

Tukavikuna vipara, Quliza mbona mapema,

Dunia umeigura, tena kitendwa dhuluma,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

 

Toka kwako WALIBORA, utatudumu daima,

Utunzi wenye busara,na mafunzo ya gharama,

Yalokufanya kung’ara, miongoni mwetu umma,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

 

We ndiwe mfano bora, wa vitabu kuvisoma,

Profesa uso kera, bukuni ulo jituma,

Na kweneza njema sera,waja’si tuje kuchuma,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

 

Ushujaa WALIBORA,kwangu mimi naungama,

Uloniasa kuchora, Kiswahili lugha njema,

Na mashairi Kapera, tatunga hadi kiama,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

 

Lala pasipo wakora, peponi lipo Karima,

Utu wako uwe kura, itokutunuku wema,

Usiwe wa kuzurura, jahimu kuso rehema,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

 

Tamati napopapura,tuko nyuma WALIBORA,

Kuishi ni kwa kudura, na yake Mola neema,

Kwake hakuna hasara, vuno lake akichuma,

Gwiji safiri salama,tuko nyuma WALIBORA.

Malenga Kilimani,

“Sauti Za Makiwa”

 

BURIANI WALIBORA

Buriani naitoa, Kwa simanzi teletele,

Kwa ujumbe ulozoa, hisia za kwangu tele,

Ama meliacha doa, katika Lugha teule,

Buriani Walibora, peponi ulale pema.

 

Ujumbe niliupata, Kwa Kalamu ya Galana,

Nikakataa kata, kua hili si bayana,

Ukweli nimeupata, meamini muungwana ,

Buriani Walibora, peponi ulale pema

 

Kiswahili mekikuzi, Afrika na kwingine,

Mebishana na wapuzi, wenye midomo minene,

Lugha sasa ni pendezi, apingae nimuone,

Buriani Walibora, peponi ulale pema.

 

Hadithi uliziunda, zilobora zikavuma,

Siku njema iliwanda, sitachoka kuisema,

Kiswahili ulipenda, Kwa  juhudi na heshima,

Buriani Walibora, peponi ulale pema

 

Nimeshindwa wamalanga , utunzi kuendeleza,

Linaniliza Janga, nikijaribu kuwaza,

Ila Mola lie panga, ana lengo  liso kwaza,

Buriani Walibora, peponi ulale pema.

MTUNZI

MALENGA WA MALANGA

 

Msamehe Walibora

Imefika fazaiko, katika taifa zima

Moyoni Ni masumboko, na furaha imezima,

Kiswahili ghadhabiko, HAKUNA wakuungama

Yaillah ya manani, msamehe Walibora,

 

Kiswahili amejenga, fasihi nazo sarufi,

Riwaya za kutujenga, nyingi Tena si hafufi,

Chipukizi tutatanga, light kwetu Ni ya futi,

Yaillah ya manani, msamehe walibora,

 

Riwaya zilizobora, siku njema kidagaa

Ken wetu Walibora, metuachia balaa,

Maneno ya kusorora, ndio yametapakaa,

Yaillah ya manani, Msamehe walibora

 

Metuachia simanzi, sisi wanafunzi wake,

Tutapeza zake enzi, Ni tamu na lugha yake,

Mwili umekufa ganzi, kusikia kifo chake,

Yaillah ya manani, msamehe walibora,

 

Walibora nampenza, utunzi na wahusika,

Selemani wa mapunda, ubunifu wa hakika,

Lugha take isopinda, hakika nasikitika,

Yaillah ya manani, msamehe walibora,

 

Huzuni imeshatanda, kila aliyemtunzi

Walibora hakuganda, kutupa na utatuzi,

Tutazitazama Kanda, kumkumbuka muenzi

Yaillah ya manani, msamehe walibora

 

Watunzi tujikazeni, dua njema tuombeni

Huzuni iko nchini, kiswahili dumisheni,

Alikipenda ye Ken, mfano si tuigeni

Yaillah ya manani, msamehe walibora

 

Hata tukalia Sana, Walibora hatorudi,

Tuombe si Maulana, majonzi hiki kipindi,

Tubaki tukikazana, tupate nao ushindi,

Yaillah ya manani, msamehe walibora

 

Tamati weka kikomo,  tanzia nyingi Sana,

Tuombe mumo kwa mumo, hakika yatamfana,

Ametupa msukumo, Ni ukweli si hiyana

Yaillah ya manani, msamehe walibora

Mtunzi:Sadi Swaleh S2

Lakabu:MWAMBA IMARA

Mombasa Likoni

 

WALIBORA WALIAULA!

Dunia ya Kiswahili, leo imepigwa nyundo,

Nyundo yake ziraili, kinasikika kishindo,

Kwamba ilivyo katili, kutia kwenye mkondo,

Umeenda Walibora, salimia Marijan!

 

Walibora ni wa ngapi, mwanalugha kuondoka,

Kwenye kipindi kifupi, pasipo kupumzika,

Unawapeleka wapi, kifo usiyetosheka,

Umeenda Walibora, salimia Nabhany!

 

Waandishi wa vitabu, wa kupigigwa mifano,

Mauti yamewasibu, leo twashika viuno,

Vya wanafunzi vilabu, kusoma vyauma meno,

Umeenda Walibora, salimu Malimu Mbega!

 

Hii ni damu nyeusi, kumaliza siku njema,

Na tena kwa wasiwasi, funga kazi kwa kuhema,

Kidagaa ni masisi, kimeoza kwa huruma,

Umeenda Walibora, salimu Ali Shamnte!

 

Lala mwana wa Mwalimu, wa ndoto ya Amerika,

Funzo lako litadumu, ni mwiko ulovunjika,

Kupasuka gudurumu, injini hikudhurika,

Umeenda Walibora, salimia Mazirui!

 

Kwamba yamefikwa taji, ni njia ya kuendea,

Enenda mtangazaji, jiunge na mashujaa,

Mapya kwa watazamaji, yakuhusu twaduwaa,

Umeenda Walibora, peponi kutangulia.

 

Ken mla wali bora, wali bora hatoula,

Si wa pwani si wa bara, alipo si wa chakula,

Mashairi yake bora, yameenda na makala,

Umeenda Walibora, salama lala shujaa.

 

Nane kufuli natia, makiwani familia,

Harudi tungamlia, kurasa ameachia,

Ngapi zetu kasalia, siri ya Mola Jalia,

Umeenda Walibora, laleni mpiganaji!

“Malenga wa migombani”

Nyagemi Nyamwaro Mabuka.

Migomba ya Ziwa Kuu.

 

BURIANI WALIBORA

Profesa umeenda, *W* alibora metuacha,

*B* uka imeshatutanda, *A* mana imeshachacha,

*U* meenda kwa kupinda, *L* iamba yako mekucha,

*R* abana mweke Rahani, *I* mpate pumziko.

*I* natuuma mioyo, *B* urudani imetuwa,

*A* lekuwa msi choyo, *O* neni sasa katwawa,

*N* a twabaki amba ndiyo, *R* aufu kamchukuwa,

*I* tunzwe na roho yake, *A* ngali huko peponi.

 *MWANGA MSARIFU* 

 

BINGWA

Nakumbuka zama zile,’liponiamsha mama,

Mapema za siku zile,kwenda ng’ombe kumkama,

Sikupata kero vile,radio niligandama,

Kusikiliza habari, kutoka kwa Walibora.

 

Tangazo lake hakika,lilivuta wengi waja,

Hakupatwa na wahaka,’lipotangazia waja,

Sautiyo siyo shaka,’liyojaza nyingi hoja,

Walibora Mja bora,si bora mtangazaji.

 

Tulipenda kumuiga,mimi na kakangu Mwala,

Lipolonga tuliiga,”Mimi ni Waliaula.”

Hatukuwa na uoga,tulisema kwa ufala,

Kimetuozea hakika,kidagaa kimeoza!

 

Sekondari nipofika,hasa kidato cha tatu,

Kiswahili ‘lisifika,hata katika matatu,

Tulihisi tumefika,kusoma tulithubutu,

Fasihi lipata mwanga,kupata mwandishi bora.

 

Bingwa aliyeandika,riwaya ya SIKU NJEMA,

Kuwapanga wahusika,wabaya na wale wema,

Riwaya ilisifika,kwa mafundisho ya wema,

Kongowea mhusika, hakika alipendeka.

 

Hatutasahau pia,kitabu chake murua,

Riwaya ya KIDAGAA,wengi kiliwaozea,

Hasa wale wa balaa;Mtemi na Kambonaa,

Utunzi wenye ujuzi,hakika tutaupeza.

 

Kwa sasa nina mawazo,moyoni nina huzuni,

Sina hata na uwezo, wa kupata tumaini,

Tutapataje tulizo,na shujaa yu kifoni?

Hakika tumeozewa!kidagaa kesha oza!

 

Ni bingwa aliyependa,lugha yetu Kiswahili,

Lilonifanya kupenda,pia nami Kiswahili,

Kuwa ticha nikapenda,kufundisha Kiswahili,

Mfanowe wa kuigwa,na wa kizazi cha kesho.

 

Namaliza nikisema, asante kwa kuandika,

Nilimaliza kusoma,na piya kumakinika,

Hata kama inauma,bado tutakukumbuka,

Safiri salama bingwa,kwa Pahala palo wema!!

Malenga:Mwalimu Nancy Chebet Mibei,

 Shule ya upili ya Our Lady Of Glory Kaptagat Girls. 

 

TUONANE SIKU NJEMA!

Zahuzunisha habari, za simanzi alfajiri,

Amekwenda kwa Kahari, mwandishi mashuhuri,

Nikivuta tafakuri, naingiwa na ghururi,

Kalale mahali pema, tuonane siku njema!

 

Kenda zake kwa hakimu, kweli chema hakidumu,

Yaomboleza kaumu,  wote tulomfahamu,

Wa Lamu hadi Kisumu, wanafunzi kwa walimu,

Kalale mahali pema, tuonane siku njema!

 

Hadithi zako murua, tungo za kusisimua,

Tunakuombea dua, uabiripo mashua,

Leo jua limetua, mekwenda tusikojua,

Kalale mahali pema, tuonane siku njema!

 

Makiwa familia, amekwenda kwa Jalia,,

Marafiki wanalia, tumeshindwa vumilia,

Parapanda tapolia, ndipo roho tatulia,

Kalale mahali pema, tuonane siku njema!

 

Umetoka duniani, umetutoka machoni,

Ila mwetu fikirani, utadumu aushini,

Mekuweka mtimani, Walibora buriani,

Kalale mahali pema, tuonane siku njema!

 

Metuacha na majonzi, ewe wetu mkufunzi,

Kwa wengi tulokuenzi, imezimika kurunzi,

Waandishi na watunzi, walimu na wanafunzi,

Kalale mahali pema, tuonane siku njema!

© Bismark Bin Kimanga

“Malenga Muadilifu”

Rongai Nakuru.

 

BURIANI PROFESA KEN WALIBORA

Laiti tungalijua

Tungalimsihi sikunyakue

Jamani profesa wetu

Wa fasihi na Kiswahili jumla

Profesa Ken Walibora

Ingekuwa Bora usingetuwacha

Nilidhani ilikuwa ndoto

Na SI ndoto ya Amerika

Labda Ni zaidi yake Amerika

Najuta zaidi ya kujuta

Imekuwa SI ndoto Tena

Imekuwa SI siku Njema Tena

Laiti ningalijua

Ningalikuandikia mapema

Sahiba wa kufa kuzikana

Ingawa hatukupatana

Mahuluki na ndwele wanamenyana

Imekuwa Ni kufa na kuzikana

Nilidhani siku Moja takupata

Univukishe mipaka

Mipaka ya uandishi

Malenga Chipukizi ninalia

Kidagaa kimeniozea

Chozi limegeuka damu nyeusi

Waswahili tumejitia ububu

Kusema labda tujaribu

Tufafanulie babu

Tena kwa utaratibu

Dhamirake “Nizikeni Papa hapa”

Umekuwa mgumu mjarabu

SI hadithi fupi

SI riwaya

SI mashairi

SI uanahabari

SI makongamano

SI makala anuwai

Twakuvisha taji shehe, mekikuza Kiswahili

Ufanisi wako shehe, dhahabu unastahili

Vipaji tunavyo shehe, kukikuza Kiswahili

Najiuza mie shehe, wanijie mwanamwali

Nanena, Dua Njema kwa Rabuka

Nanena, akuangazie wa milele mwanga

Nanena, kwa amani pumzika

Nanena, pale pale tutakuzika

Nanena, machozi hayeshi profesa

Nanena, Basi liwe kwetu Chozi la Heri.

Kama Lile la Assumpta Matei.

*KAWIRA ESTHER SUSAN*

*Malenga Chipukizi,*

*CHUO KIKUU CHA CHUKA

 

Kweli mauti huruma, hukuumbiwa hakika,

Kifo we mwenye dhuluma, umemtorosha bingwa,

Walibora kwa karima, twakuombea ufike,

Kidete tutasimama, Kiswahili kutukuza,

 

Ukandika Siku Njema, na Riwaya nyinginezo,

Darasani kasimama, nikaitwa kongoea,

Siku zote kila juma, damu nyeusi tetea,

Kidete tutasimama, kiswahili kutukuza,

 

Fasihi imesimama, kwa juhudi zako gwiji,

Tungo nzuri ukafuma, Riwaya ukaandika,

Kila siku ukazima, Kasumba za kikoloni,

Kidete tutasimama, Kiswahili kutukuza,

 

Wananyuni kutuama, mti kubwa kaanguka,

Kwa wote wanaosoma, majonzi yawatawala,

Kwa mola tutasimama, pazuri ‘kupumzishe,

Kidete tutasimama, Kiswahili kutukuza,

Mtunzi; B.w Mukele D.K 

Mwalimu,

 Shule ya Upili St Johns-Kwa Mulungu.

 

BURIANI KEN WALIBORA

1.Johari nakosa vina,hata mizani jamani

Urari pia hakuna,nabaki kutunga duni

Syamini hayupo tena,zimebaki buriani

Lala pema Walibora,ShakeSpear wa kwetu

 

2. Ulianza ja uvumi,jana na juzi jioni

Watu kawa hawasemi,fununu mitandaoni

Ya kuwa tarehe kumi,ulipotea nyumbani

Buriani Walibora,Mfalme wa fasihi

 

3.Nakumbuka kama jana, tukiongea simuni

Wazo kabadilishana, juu ya fasihi fani

Ukamba tutaonana,Corona ikiishani

Buriani Walibora, Mfalme wa fasihi

 

4.Tungo uliniahidi,nitumie kwa diwani

Shairi mbili zaidi,ukasema tanipani

Leo hauyupo badi,umetoka duniani

Buriani Walibora, Mfalme wa fasihi

 

5.Siku Njema meandika, kikatumika shuleni

Kidagaa kadhalika,ni nani asojuani

Na ndoto ya Amerika, na kipenda si utani

Buriani Walibora,Mfalme wa fasihi

 

6.Maskini Babu Yangu, Damu Nyeusi diwani

Na tamthilia chungu, zimejaa madukani

Na leo la kifo wingu,mekufunika mwandani

Buriani Walibora,Mfalme wa fasihi

 

7.Saba beti za Johari,za kusema Buriani

Naitimisha shairi, nifute chozi machoni

Metukumba kweli shari,soote ulimwenguni

Buriani Walibora,mfalme wa fasihi

Utunzi wa Ustadh Emmanuel

Johari Adimu

Malenga kutoka Akhera

 

BURIANI GURU

Katuacha WALIBORA,

Hali yetu sio bora,

Imebidi nimechora,

Wa Waraka huu bora,

Sio siku njema tena,

Hata raha mie sina,

Mbona wewe hungekana?u

Heri ungepiga kona,

La simanzi limetanda,

Kusubiri ulidinda,

Ukasema unaenda,

Takumbukwa kwenye kanda,

Duniani kawasili,

Dhamira kiwa swahili,

Guru kajaa akili,

Yanitoka kinakili,

Nakupa wa buriani,

Ya kaisha duniani,

Sisahau asilani,

Takuenzi aushini,

#malengaAmaganga

Sauti yako nyororo,

Tabasamu yako ya kunasa,

Ulitugusa wengi wetu,

Buriani ndugu Walibora.

Leo hii si siku njema,

Wengi wetu tulivyokujua,

Lugha pevu tutaikosa,

Buriani ndugu Ken.

Vipindi ulichangia,

Redioni na runingani,

Ukatukuza wengi wetu,

Buriani ndugu Waliaula.

Wanafunzi wa vyuoni,

Mashabiki wa kandanda,

Sote tutakukosa,kwa mvuto wa kipekee

Safiri salama ndugu Ken walibora.

(Ustadh Vincent Obuki)

Mwalimu mwandishi..Thika Rd.Christian School, Nairobi.

 

BURIANI WALIBORA

Mola wetu mkarimu,mwenye wingi wa rehema

Leo hii mrehemu,Walibora kwa neema

Mwandishi mtaalamu,kaileta siku njema

Buriani Walibora,nahodha wa Kiswahili

 

Walibora buriani,waziwazi isikike

Ulishika usukani,Kiswahili kisifike

Kidagaa vitabuni ,watu wote makinike

Buriani Walibora ,nahodha wa Kiswahili

 

Nizikeni papa hapa,baadhi ya kazi zako

Siku njema ukanipa,yote kwa heshima yako

Utu wako ukalipa,kaenea jina lako

Buriani Walibora,nahodha wa Kiswahili

 

Kaditama mwisho wangu,takupeza Walibora

Ninasema kwa uchungu,kwani ulikuwa bora

Unalia moyo wangu,mauti yametupora

Buriani Walibora ,nahodha wa Kiswahili.

(Kelvin Njuguna shule ya Msingi GoodShephered Nakuru)

 

MTI UMEANGUKA

Machozi yanatutoka, hatwachi katu kulia,

Mioyo yasononeka, habari metufikia,

Hakika twasikitika, waswahili tunalia,

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 

Mauti yametufika, hivi kama tunaota,

Mlima ukaanguka, simanzi ikatupata,

Nyoyo zetu zateseka, hili sisi kutupata,

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 

Sio peke Afrika, kotekote duniani,

Kilio kinasikika, hata kule marekani,

Jemedari metutoka, tufanye yapi yakini,

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 

Tasnia meyumbika, na nyororo kulegea,

Weye mkuu kutoka, kileleni ‘kozoea,

Walibora pumzika, ila tulikuzoea,

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 

Aliyapenda Rabuka,muumba na Muumbua

Mapema akakutaka, kwake upige hatua,

Hivi kwetu metutoka, ila kwake mekimbia,

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 

Ken tutakukumbuka, amali metuachia,

Siku njema hijafika, na dagaa metwozea,

Mbona haraka hakika, mkono kutupungia?

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 

Peponi kapumzika,kwa Mola twakuombea,

Kamsifu msifika, wewe aliyekutwaa,

Na hutasahaulika, lugha livyopigania,

Mti umeanguka, lala pema Walibora

 Shukran Malenga,

Mwalimu Salvine Obonyo 

Stahiki mkwezi 

 

Naisikia Sauti, Sauti Ni yake mama,

Farisi wetu hayati, hebu fanya himahima,

Ndoto zetu za dorati, kinywa ‘mebaki achama,

Siku Njema ‘mewadia, pumzika gwiji wetu,

 

Kumbukumbu ‘lizoacha, zitasalia moyoni,

Ndoto zetu Alinacha, Rudi Tena duniani,

Maulana nitamcha, ‘kulaze pema peponi,

Siku Njema ‘mewadia, pumzika gwiji wetu,

 

Masikini babu yangu, ‘likuthamini kwa kweli,

Kazi yako chunguchungu, tulijadili paneli,

Mtimani ‘na uchungu, kusahau muhali,

Siku Njema ‘mewadia, pumzika gwiji wetu,

 

Dagaa ‘metuozea, hangarara tumebaki,

Machoni umepotea, ajmaina mashabiki,

Kazi yako tasalia, tutabaki kusadiki,

Siku Njema ‘mewadia, pumzika gwiji wetu.

Brian Okum.

 

LAZWA  PEMA WALIBORA

Wema wako twaujua, ucheshi pia ujuzi

Lako jina twatambua, kwenye lugha we kurunzi

Kifo nacho kimebagua, cha chukua wenye ulinzi

We kawa mwandishi bora, lazwa pema Walibora

 

Siku chache zimepita, sura yako tulikosa

Hofu nayo tukapata, usingizi tulikosa

Ndani ndani tukajuta, moyoni tukatutusa

We kawa kiongo bora, lazwa pema Walibora

 

Asubuhi kaamka, hewani kuna huzuni

Waswahili tukamaka, ni lipi latokeani?

Ndani yetu kawa shaka, na ikazidi moyoni

Wewe kawa taa bora, lazwa pema Walibora

 

Habari katufikia, kuwa kifo mekunasa

Chozi katiririkia, hili jambo katutesa

Huzunini mebakia, kikumbuka hiki kisa

We kawa mwalimu bora, lazwa pema Walibora

 

Vitabu twavikumbuka, ‘Siku Njema’ kawa bora

‘Mbaya Wetu’ uliandika, ‘Waja Leo’ ukachora

‘Sina Zaidi ‘ kashika,’ Kidagaa ‘ pia ni bora

Kiswahili metikiswa, Fasihi metingika

 

Kwa heri tunasema, kwa uchungu tunanena

Na usafiri kwa neema, twaombea Maulana

Akulaze pale pema, mahali penye wanana

Walibora umehama, mioyoni ni mahame

MALENGA MWENYE MALENGO

S. M KIAMA 

 

BURIANI WALIBORA

Tulipokutana Guru,mwaka juzi Nairobi,

Hata leo nashukuru,miaka hiyo arubi,

Hapo mbeleni Nakuru,nikiwa naye kibibi,

Zawadi uliamuru,nikapewa na ya bibi.

 

Hatukuachia hapo,redio tulipatana,

Na kila nikuonapo,picha zako ni amana,

Nakikumbuka kiapo,gwiji nilipokuona,

Uliapa Kiswahili,kutetea kwa kamili.

 

Ulienda na ulaya,nyumbani ukarejea,

Ungalikuwa mbaya,mbali ungekatalia,

Gwiji hukuona haya,maelfu kuachia,

Kilichokuwa moyoni,kilikuwa Kiswahili.

 

Meza uliitandika,chakula ulipakua,

Picha umeitundika,umeigongomelea,

Kitanda kakitandika,kimebaki kulalia,

Gange umetufanyia,hatuna kijisababu.

 

Sitalia tapongeza,shughuli zako aula,

Maswali sitauliza,kwa nini Waliaula,

Nitabaki nikiwaza,yako nikikosa ila,

Itatuchukua muda,kukubalia mauti.

 

Ustadhi siamini,ni vigumu kukubali,

Umenitoka jamani,umejiendea mbali,

Walibora bin Keni,siungami miye hili,

Umeenda bila hata,siku njema kutegua.

 

Ulichora siku njema,ukapika kidagaa,

Lile pia tumbo zima,ulichotuandikia,

Kidete ulisimama,lugha hino kukokea,

Umeenda bila hata,kidagaa kukipika.

 

Kamau nilikujua,mdogo najikulia,

Riwaya ya kuanzia,ni yako nilisomea,

Motisha ukanitia,lugha nikaichukua,

Umeenda bila hata,tumbo kulitia shibe.

 

Lala pema profesa,Mola akupe amani,

Ingawa litatutesa,tumeikosa imani,

Mola hapewi makosa,akhera na duniani,

Akulaze pema Yeye,tutaonana inshalla.

 

Zimeisha kumi beti,nipige bismillahi,

Imejaa atiati,kujua lipi sahihi,

inaniishia hati,kuandika na kusihi,

Nitamuachia Mola,afanye haki jaala.

@2020

Ustadh Kamau.

Malenga Mfawidhi.

Thika.

 

*BURIANI PROFESA KEN WALIBORA*

Laiti tungalijua

Tungalimsihi sikunyakue

Jamani profesa wetu

Was fasihi na Kiswahili jumla

Profesa Ken Walibora

Ingekuwa Bora usingetuwacha

Nilidhani ilikuwa ndoto

Na SI ndoto ya Amerika

Labda Ni zaidi yake Amerika

Najuta zaidi ya kujuta

Imekuwa SI ndoto Tena

Imekuwa SI siku Njema Tena

Laiti ningalijua

Ningalikuandikia mapema

Sahiba wa kufa kuzikana

Ingawa hatukupatana

Mahuluki na ndwele wanamenyana

Imekuwa Ni kufa na kuzikana

Nilidhani siku Moja takupata

Univukishe mipaka

Mipaka ya uandishi

Malenga Chipukizi ninalia

Kidagaa kimeniozea

Chozi limegeuka damu nyeusi

Waswahili tumejitia ububu

Kusema labda tujaribu

Tufafanulie babu

Tena kwa utaratibu

Dhamirake “Nizikeni Papa hapa”

Umekuwa mgumu mjarabu

SI hadithi fupi

SI riwaya

SI mashairi

SI uanahabari

SI makongamano

SI makala anuwai

Twakuvisha taji shehe, mekikuza Kiswahili

Ufanisi wako shehe, dhahabu unastahili

Vipaji tunavyo shehe, kukikuza Kiswahili

Najiuza mie shehe, wanijie mwanamwali

Nanena, Dua Njema kwa Rabuka

Nanena, akuangazie wa milele mwanga

Nanena, kwa amani pumzika

Nanena, pale pale tutakuzika

Nanena, machozi hayeshi profesa

Nanena, Basi liwe kwetu Chozi la Heri.

Kama Lile la Assumpta Matei.

*KAWIRA ESTHER SUSAN*

*Malenga Chipukizi,*

*CHUO KIKUU CHA CHUKA

 

NENDA SALAMA MWALIMU

Yalaiti umauti, ungasubiri katiti

Unong’oneze wakati, tungafanya mikakati

Ela wetu muhabati, yamemfika mauti

Pole mwana wa mwalimu, utaishi mtimani

 

Pole mwana wa mwalimu, kifo kimekuchaguwa

Na kilivyokidhalimu,mwalimu hakuuguwa

Waja tungekihukumu, bali yote majaliwa

Kiswahili kimefiwa, twasema sote makiwa

 

Kiswahili kimefiwa, hayu nasi jemedari

Mwanga tuliojaliwa, kwa sasa umejibari

Na simanzi ‘mepaliwa, hali zetu sio shwari

Ni ngumu hali ingawa, tamwombea kwa Qahhari

 

Na ngumu hali ingawa, kwa Mola twatakadamu

Khuzuni ingatujawa, faradhi kwa  binadamu

Kudumu muhali kuwa, safari mekulazimu

Mepaa kwa zako mbawa, mekwenda kwenye hukumu

 

Mepaa kwa zako mbawa, mzawa wa Cherengani

Daima utaenziwa, likuwa mwenyi thamani

Ingawa utafukiwa, wakutiye mchangani

Yapaswa wewe kujuwa, utaishi mtimani

Adamu Jibril (Abu Sanaya)

Malenga wa Jangwani

Nairobi Kenya.

 

WALIBORA

Lifikapo jambo hili, huwa ngumu kusadiki,

Na hali huibadili, daima huwacha dhiki,

kakiacha kiswahili,  Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki. kimefiwa kiswahili.

 

Kakiacha kiswahili, kama matoto ya nyuki,

Kimengiwa idhilali, na walizi taharuki,

Imezimika kandili, Walibora kafariki

Makiwa hayaneneki. kimefiwa kiswahili,

 

Imezika kandili, kiza kimetamalaki,

Aloshika muhimili, kafwata njiya ya haki,

Kimeondoka kivuli, Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki, kimefiwa kiswahili.

 

Kimeondoka kivuli, makao hayakaliki,

Tena kime kwenda mbali, kwa pumzi hatufiki,

Ametuondoka nguli, Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki, kimefiwa kiswahili.

 

Ametuondoka nguli,  pengole halizibiki,

Kweli dunia bahili,  ya Robarti naafiki,

Imezimika kauli, Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki, kimefiwa kiswahili.

 

Imezimika kauli, tumombee kwa Maliki,

Amfanyie  sahali,  na pepo ambariki,

Ametutenga kimwili, Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki, kimefiwa kiswahili.

 

Ametuntenga kimwili, rohani hatubanduki,

Hako aliye batali, akaepa kitu hiki,

Lugha imepata feli, Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki, kimefiwa kiswahili.

 

Lugha imepata feli, kadimati rafiki,

Mapenzi yake Jalali, daima hayakwepeki,

Inabidi tukubali, Walibora kafariki,

Makiwa hayaneneki, kimefiwa kiswahili.

MKANYAJI

HAMISI A.S KISSAMVU, DSM

 

BURIANI PROFESA, LALA SALAMA MUFTI:

Jumatano naamka, habari zanifikia,

Walibora metutoka,ninakiri ninalia,

Kifo hiki kimefika,chanifanya kuduwaa,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

 

Liandika Siku Njema,mawazoye kayakweza,

Maarifa tukachuma,yako ngoma twaicheza,

Naingoja siku njema,kiondoke hiki kiza,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

 

Nani asiyekijua,Kidagaa kilichooza,

Akili kilizindua,maudhui kiyakweza,

Maadili kachochea,kalaani yalooza,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

 

Ustadh ninakiri,naipenda ile ndoto,

Amerika kusafiri,imekuwa ili moto,

Yapandisha yangu hari,ninampa chake kito,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

 

Mauti yamemtwaa,memchukua Walibora,

Nimepigwa na butwaa,mauko si kitu bora,

Hivi sasa nanyamaa, heshima bila papara,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

 

Nakuomba moyo wangu,yakubali yalofika,

Japokuwa ni machungu, Maulana atashuka,

Thawabu nzima chungu,atampa kimvika,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

 

Karimu ninakuomba,mlaze pema peponi,

Wewe ndiwe kamuumba,kamleta duniani,

Ninajua tampamba,thawabu paradisoni,

Buriani Profesa,lala salama Mufti.

Simon M. Wachira

‘Ustadh Sinajina’

Shule ya Msingi Mathia :Kirinyaga

 

BURIANI WALIBORA

Midadi Naizagaza,  japo mwingi wa simanzi,

Machozi yanichiriza, moyo wangu una ganzi,

Sitoweza kujikaza, kaenda nilomuenzi,

Tangulia walibora,  Farisi wa Kiswahili.

 

Habari nilizipuza, hakika sikusadiki,

Nilidhani wanacheza,  wandishi wapenda kiki,

Ila ziliniduwaza, baada ya kuhakiki,

Tangulia Walibora, Farisi wa Kiswahili.

 

Dunia imepoteza, Nguli gwiji na galacha,

Ni mengi ulochangiza,  ya lugha na litrecha,

Hakuna wa kulijaza, pengo lako uloacha,

Tangulia Walibora, Farisi wa Kiswahili.

 

Sitoweza endeleza,  beti nne nitakoma,

Pepani naona giza,  mkono unatetema,

Ni kweli hakitaweza,  kudumu kilichochema,

Tangulia Walibora, Farisi wa kiswahili.

Malenga: Gambo Bin Masomo.

Chuo Kikuu cha Pwani.

 

BURIANI WALIBORA

Shairi ninalitunga,machozi yakinitoka,

Kama mtoto mchanga,hakika natatizika,

Nimeshindwa na kulonga,maneno yametoweka,

Buriani Walibora,tulia pema mbinguni.

 

Dunia hii dunia,Ina mengi masaibu,

Waswahili wanalia,huzuni umewasibu,

Meshindwa na kuongea,mewaacha na taabu,

Buriani Walibora,tulia pema mbinguni.

 

Hakuna sampuli yako,hilo naliweka wazi,

Kuboronga kwako mwiko,mlezi wa chipukizi,

Gwiji wa mtiririko,twazipenda zako kazi,

Buriani Walibora,tulia pema mbinguni.

 

Ni Mola amekuita,toka hapa duniani,

Lienda bila kusita,katuacha majonzini,

Mauti yamekugota,Nahodha wa yetu fani,

Buriani Walibora,tulia pema mbinguni.

Everlyne Makhakha,

“Mtumbua majipu”

 

NAKUAGA WALIBORA

Nashika yangu kalamu, machozi yakinitoka,

Moyo unavuja damu, uchungu ulonifika,

Wema kumbe hawadumu, wakati wao kifika,

Nakuaga Walibora, profesa wa fasihi.

 

Mekuwa mtu muhimu, hasa kwangu nakumbuka,

Nikikupigia simu, ya hekima litamka,

Mauti kitu dhalimu, hwacha tozi kidondoka,

Nakuaga Walibora, Profesa wa fasihi.

 

Maneno yako adhimu, nilipenda ukimaka,

Kiswahili lugha tamu, iliweza kutumika,

Ni nani atanikimu, ulivyokuwa hakika?

Nakuaga Walibora, profesa wa fasihi.

 

Kazi yenu mahasimu, linifanya kuzinduka,

Diwani yenye utamu, WAJA LEO lisukika,

Ndiyo ilinipa hamu, nikaanza kuandika,

Nakuaga Walibora, profesa wa fasihi.

 

Ninamuomba Rahimu, peponi kusitirika,

Pengolo kwangu dawamu, haliwezi kuzibika,

Kukuita Marehemu,ulimi wanikatika,

Nakuaga Walibora, Profesa wa fasihi.

 

Mwisho wako umetimu, duniani kuondoka,

Jambo moya ufahamu, huwezi kusahulika,

Wengi tulikuheshimu, njia kitupa mwafaka,

Nakuaga Walibora, profesa wa fasihi.

 

Ken mwana wa mwalimu, kiharusi menishika,

Akilini utadumu, kwa mkono kunishika,

Wape insia salamu, wa peponi ukifika,

Nakuaga Walibora, profesa wa fasihi.

Allan Lumunyasi Chevukwavi.

Mwoshashombo.

Nairobi.

 

Lala Pema Walibora

Kwa nguvu zake Kudura, natanguliza shairi,

Kwa Wapwani na Wabara, ni kilio kimejiri,

Edi ninazo hasira, kumpoteza jabari,

Lala pema Walibora, penye wema na pazuri.

 

Ni pigo tena hasara, kwetu sisi washairi,

Imekuwa ni ibura, kuondoka jemedari,

Kuelekea akhera, pasi kutupa kwaheri,

Lala pema Walibora, penye wema na pazuri.

 

Umeondoka sogora, ulo mwandishi hodari,

Kazi zako zilo bora, kote zimekithiri,

Kwa mtazamo na sura, zimeandikwa vizuri,

Lala pema Walibora, penye wema na pazuri.

 

Imeanguka tiara, tu mashakani tayari,

Twajililia ja jura, na mambo hayako shwari,

Hukuwa nayo papara, kwetu ikawa fahari,

Lala pema Walibora, penye wema na pazuri.

 

Nakoma sitii fora, kifo kimeniathiri,

Macho yangu yamefura, kwa machozi ya tiriri,

Nafunga kwa mkarara, siendelezi shairi,

Lala pema Walibora, penye wema na pazuri.

Edison Wanga,

Son Bin Edi,

Mwana Wa Mambasa,

Mambasa.

 

BURIANI WALIBORA

Machozi yamenitota,mi mwenzenu sijifai

Umebomoka ukuta,walibora hana uhai

Zimwi limekutafuta,na rohoyo kuidai

Buriani walibora,ulazwe mahali pema

 

Ulitufunza subira,kwa riwaya Siku Njema

Limujenga kongowera,mtu asokata tama

Mapunda kawa tambara,kwa kuwinda walo wema

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

 

Ubaguzi limulika,marekani darasani

Liona kweli hakika,tabu zake Fikirini

Mweusi hana tambuka,ng’ambo huko libaini

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

 

Ukabila donda hili,kwa hadithi lilipinga

Maukoye Maende kweli,yalikuwa kubwa janga

Hawakujali yake hali,hata ile ya kukonga

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

 

Kikaja kile kidaga,wengi kikawaozeya

Nasaba bora lipiga,Wa haki waloteteya

Kawafanya kama mboga,Himila akawapeya

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

 

Otii naye Wanjiru,yao ndoa lishutumu

Lisema tujikusuru,hali zetu kufahamu

Na wale walioguru,semi zao tuheshimu

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

 

Ya koinange usiku,liyaweka paruwanja

Ulitaja tunoshuku,siri zao ukapunja

Wahubiri Wa mabuku,vyapo vyao huvivunja

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

 

Beti nane memaliza,chini naweka kalamu

Japo keni atuliza,alosema tufahamu

Tusije damu kulaza, kumufungiya saumu

Buriani walibora, ulazwe mahali pema

©Mwalimu Muhatia

(Msakatonge)

 

Ya kuwaa mishumaa, mbona ghafula huzima,

Wakati ndio twakaa, vizuri kuitizama,

Kutuonya yenye waa, nasi tupate andama,

Ai kifo na kutwaa, zile roho safi njema

 

Hiki kivumvu kuwa, na moyoni kunivama,

Na kwikwi pasi kutuwa, ndani hasonga ruhuma,

Sina wa kunilimuwa, mwalimu amenihama,

Ai kifo na kutowa, zile roho safi njema

 

Ni kilio na kutweta, mitilizi kuandama,

Kwa mayondi kunipata, yenye kukusa kuhema,

Mtangani nikasota, kwa kite kisichokoma,

Ai kifo na kukata, zile roho safi njema

 

Mauti yana adhaba, huacha huzuni nyuma

Hujitiya ukuruba, kwa mmoya yakakwima,

Ndipo hawa ni msiba, wala si yeo ni zama,

Ai kifo na kuiba, zile roho safi njema

Jacob Ngumbau Julius, Nairobi.

 

Leo sio siku njema,Kama hapo walibora

Umahiri umezama,tumelia tukafura

Metoweka mja mwema,kifo hakina subira

Walibora kuondoka,ni pigo kwa waswahili

 

Safari ya amerika,pamoja na siku njema

Ni yeye ameandika, alikuwa na hekima

Hatutaki kuachika,mioyo inainama

Walibora kuondoka,Ni pigo kwa waswahili

 

Mimi naye kukutana,kongamao la chakita

Alikuwa muungwana,Tena hakupenda Vita

Mawaidha liyanena,mema Wala si matata

Walibora kuondoka ni pigo kwa waswahili

 

Waswahili chipukizi,wote tulikutizama

Kazi zako tukaenzi,Sasa tunashika tama

Uliwa chetu kipenzi,mengi hatuwezi sema

Walibora kuondoka, Ni pigo kwa waswahili

 

Gazeti taifa leo,  Kila siku na kauli

Wosia wa kila Leo,ulitukuza kwa kweli

Ulikuwa kimbilio,lipokuwa ngumu Hali

Walibora kuondoka ni pigo kwa waswahili

 

Tutafuata zako nyayo,mbeleni tutahadithi

Sisi hatutafa moyo,tutawa wako warithi

Twahuzunika kwa hayo,lakini tutahadithi

Walibora kuondoka ni pigo kwa waswahili

 

Tunakuomba rabuka,uwalinde waswahili

Na uwaongeze miaka,hekima wainakili

Maisha yao twaweka,kwako ili uwajali

Walibora kuondoka ni pigo kwa waswahili

Wairimu Weru

Mchele wa chenga

Chuo kikuu Cha Moi

 

MHISANI KAFA JINA

Kazi ya Mola Jalali, huwa haina makosa,

Hata ingawa sahali, au gumu kwetu hasa,

Hutujuzu tukubali, ma’na huwa ishapusa,

Ninashindwa kuamini, Walibora katuwacha.

 

Moyoni nina huzuni, na jalada la ukungu,

Machozi mengi machoni, kila kiungo kichungu,

Kuondoka kwa mwandani, ni uchungu walimwengu,

Ninashindwa kuamini, Walibora katuwacha.

 

Habari za kuatua, zilitua Jumatano,

Wengi tukaomba dua, yakichacha malumbano,

Ati kaaga Jambia, mtaa wa Mfangano,

Ninashindwa kuamini, Walibora katuwacha.

 

Kennedy Waliaula, kijana wa Mualimu,

Umetughubisha dhila, himaya ya waalimu,

Tumeshindwa hata kula, umetukosesha hamu,

Ninashindwa kuamini, Walibora katuwacha.

 

Hufa na mswano wake, muwa haki walimwengu,

Hazina ya kichwa chake, ‘tafukiwa dungudungu,

Huku kutupiga teke, twamuwachia Mulungu,

Ninashindwa kuamini, Walibora katuwacha.

 

Moyo wanitoja damu, ninaloa karatasi,

Jina lako litadumu, kwa hizi zetu nafusi,

Majagina wasalimu, Chinua na Euphrase,

Ninashindwa kuamini, Walibora katuwacha.

Ramadhan Abdallah Savonge,

“Malenga Wa Nchi Kavu”, Kivumanzi

 

BURIANI WALIBORA

Kifo hakina huruma,matozi yanidondoka,

Naandika nayasema,huzuni umenivika,

Gwiji wetu amezama,mwandishi ametoweka,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Duniyani tunapita,haya kweli ni maisha,

Unatukumba utata,mengine yahuzunisha,

Kifo kinapokuita,jamani chaharakisha,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Mwandishi wetu mahiri,kazi yako livutiya,

Uliyekuwa hodari,utunzini libobeya,

Kiswahili kwako shwari,wengi walikusifiya,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Liandika Siku njema,kidagaa kumwozea,

Kapewa kwote heshima,tuzo ewe jizolea,

Nchini ukaja vuma,habari kuzipokea,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Ulikuwa mshairi,takukumbuka malenga,

Wengi waliyakariri,bila kuwapiga chenga,

Ubunifu ninakiri,walibora ulilenga,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Maisha yako jamani,yalitupeya motisha,

Safari toka zamani,wengi sana nufaisha,

Kujituma masomoni,hilo ulihakikisha,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Kiswahili ulikuza,Radioni runingani,

Kisabuni kujikaza,kokote mitandaoni,

Lugha tusije poteza,Sheng’i iwe namba wani,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Hakika tulikupenda,Mola kupenda zaidi,

Mazuri uloyatenda,nasisi tajitahidi,

Kule wewe unaenda,takutana naahidi,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

 

Ni mengi sitamaliza,nomba neze kumaliza,

Kurasa naweza jaza,walibora mwomboleza,

Hakuna kunikataza,labuda kunituliza,

Buriani Walibora,safiri salama Bingwa,

SEME DUNCAN

Sememshairi254

“Malenga wa Kiminini”

 

Ukweli sijaamini,Walibora kuondoka,

Tuna majonzi nchini,maovu yametendeka,

Naumia mtimani,machozi yatiririka,

Jagina ametuacha,buriani Walibora.

 

Watu wengi wakutamani,na kwa sasa wakutaka,

Ulifunza darasani,ukavuka na mipaka,

Ulifika Marekani,na huko ulitajika,

Jagina ametuacha,buriani Walibora.

 

Utabaki akilini,na ukweli hutatoka,

Hivyo basi duniani,twajua ulisifika,

Tuanze na redioni,ambapo ulisikika,

Jagina ametuacha,buriani Walibora.

 

Makala magazetini,ni mengi uliandika,

Na hadithi vitabuni,ulichapisha hakika,

Tutafanyaje jamani,ametuacha haraka,

Jagina ametuacha,buriani Walibora.

 

Ni kifo cha walakini,amekuita Rabuka,

Na waswahili poleni,bado mtamkumbuka,

Hatuna matumaini,waenda kupumzika,

Jagina ametuacha,buriani Walibora.

 

Kalamu naweka chini,moyo wangu wateseka,

Ni machozi mashavuni,ningali nimeshituka,

Tutakutana peponi,siku yangu ikifika,

Jagina ametuacha,buriani Walibora.

Malenga Kitongojini,

Lionel Asena Vidonyi,

Seeds High School,Kitale.

 

KIFO CHAKE WALIBORA

Nimepokea tanzia, kwenye vyombo vya habari,

Ya kwamba amejifia, mwanalugha mashuhuri,

Mwandishi alobobea, kwa riwaya na shairi,

Kifo chake Walibora, kimenitia huzuni.

 

Gwiji Ken Walibora, alitutia hamasa,

Kwayo kazi yake bora, iliyopigwa msasa,

Toka Pwani hadi Bara, alienziwa kabisa,

Kifo chake Walibora, kimenitia huzuni.

 

Kazi zake za sanaa, kama vile Siku njema,

Na novela -Kidagaa, duniani zilivuma,

Wasomi ziliwafaa, wa kisasa na wa zama,

Kifo chake Walibora, kimenitia huzuni.

 

Mutisya ninashangaa, Mrithi wake ni nani?

Kote atakayeng’aa, Kenya hadi Marekani,

Mwandishi alokomaa, Sogora wa hino fani,

Kifo chake Walibora, kimenitia huzuni.

 

Pengo aliloliacha, ni vigumu kuzibika,

Ken alikuwa kocha, kwa wale wanaibuka,

Usiku mchana kucha, alikuwa aandika,

Kifo chake Walibora, kimenitia huzuni.

 

Kweli mshale mzuri, haukai ziakani,

Na kalamu ya Kahari, haikosi asilani,

Alivyokuwa mzuri, ametuondoka Ken,

Kifo chake Walibora, kimenitia huzuni.

CORNELIUS MUTUKU MUTISYA

“Malenga wa Kaviani”

WAKITA-MACHAKOS

 

Mauko yametupoka

Tumepigwa bumbuwazi, akili zimebanana

Zimebaki kumbukizi, za kupoteza mungwana

Tuachie Maulana, atulizaye banguzi

Mauti yametupoka, Walibora mtajika

 

Jagina wa kutajika, metuacha na huzuni

Kazi zake zasifika, kwa weledi na kubuni

Vitabu vya kuandika, makala hata matini

Walobaki tujimudu,  twendeleze kazi yake

Amos Sitati (Baharia wa nchi kavu)

 

Jahazi

Jahazi letu lazama,limepigwa na dhoruba,

Jahazi limekuwama,nyufa hatujaziziba,

Jahazi na limegoma,kifo sitamani toba,

Jahazi kuna zahama,abiria waomba Baba.

Jahazi linaelea,nahodha dira poteza,

Jahazi nyuma tembea,safari hajamaliza,

Jahazi lazembea,nahodha shindwa ongoza,

Jahazi yumba sogea,abiria menyamaza.

Jahazi langanganiwa,wasojua usukani,

Jahazi latamaniwa,wengi wataka mbeleni,

Jahazi linamezewa,wengi mate watamani

Jahazi linaibiwa,maizi wamo chomboni.

Jahazi yenda mrama,majini tutavamiwa,

Jahazi lina zahama,watu mechanganyikiwa,

Jahazi nitalihama,nahodha talaumiwa

Jahazi nimelisoma,nahodha ameshindiwa.

Jahazi laenda joshi,walio ndani walia,

Jahazi kuwa mazishi,kilalama utafia,

Jahazi hatufikishi,uhuru tulobania,

Jahazi kuwa uzushi,tamaa wameridhia.

Josphat Cheruiyot,

Duma Mla Nyasi,

Longisa Bomet.

 

Mauti Ya Walibora!

Sijanyamaza nalia, Jumatano kikumbuka,

Nikapokea tanzia, Walibora katutoka,

Nikadhani ni umbea, sikuamini hakika,

Mauti ya Walibora, Kiswahili kimefiwa.

 

Kikumbuka Ijumaa, Walibora katoweka,

Familia hikujua, libaki kuhangaika,

Ajali ilitokea, na basi likatoroka,

Mauti ya Walibora, wakenya mepungukiwa.

 

Sikudhani ngetokea, tanzia kumwandikia,

Walibora kumwambia, kwa heri ametutoka,

Walibora lichangia, tanzu zote liandika,

Mauti ya Walibora, fasihi metingizika.

 

Riwaya alichangia, Siku Njema kaandika,

Na pia Tamthlia, Mbaya Wetu nakumbuka,

Mashairi katungia, Hadithi Fupi kandika,

Mauti ya Walibora, ni janga kubwa hakika.

 

Matangazo lichangia, idhaa alisifika,

Makala alichangia, Taifa Leo hakika,

Mihadhara akitoa, ukumbi ulifurika,

Mauti ya Walibora, wasomi mepungukiwa.

 

Vyuoni alichangia, Marekani alifika,

Mafunzo akayatoa, ugenini kaenzika,

Sauti ya kuvutia, kutoa pangoni nyoka,

Mauti ya Walibora, ni pengo lisozibika.

 

Walibora tunalia, mayatima megeuka,

Ni muhali kufidia mahiri alotutoka,

Wandishi lirejelea, kazi zake liandika,

Mauti ya Walibora, msiba umetufika.

 

Nimekabwa na hisia, kalamu imedondoka,

Kikombe tele melia, machozi yasokauka,

Kumbukizi tabakia, gwiji wetu pumzika,

Mauti ya Walibora, rambirambi nimetoa.

FRANKLIN MUKEMBU

Mawimbi Ya Nchi Kavu

Kajuki-Nithi

 

WEMA HAWADUMU

Níjile wenu rijali,nami niunge kaumu

Nikuli yenye thakili,isomwe kwenye nudhumu

Moyo umengia feli,nawajuza mufahamu

Hawadumu duniani,waja wenye insafu

 

Najikaza kulihali,msidhani chakaramu

Ijapo yananidhili,na kunizulia pumu

Inabidi kukubali,hatutamwona dawamu

Hawadumu duniani,waja weñye insafu

 

Ni vigumu kukubali,hatuwezi mzuhumu

Ya kwamba ni ajali,iliyomtoa humu

Inabidi kuhimili,japo kweli lahujumu

Hawadumu duniani,waja wenye iñsafu

 

Angalikuwa yu dhuli,mgonjwa kila timu

Iwe mbaya yake hali,ukongo wamdhulumu

Ingekuwa afadhali,kukubali yalotimu

Hawadumu duniani,waña wenye iñsafu

 

Alizofanya amali,ndugu yetu muadhamu

kukikuza Kiswahili,kwayo ghera na nidhamu

Ni wazi tunastahili,kuzidisha yetu hamu

Hawadumu duniani,waja weñye iñsafu

 

Tumuachie Jalali,yale tusoyafahamu

Tusiulize maswali,yanayopuliza sumu

Hukumu yake ni kali,kwa ndugu na mahasimu

Hawadumu duniani,waja weñye insafu

 

Naiombea famili,amani yao idumu

Wafanyiwe tasihili,kwa kila lilo muhimu

Kulihusu jambo hili,dunia sio karimu

Hawadumu duniani,waja wenye insafu

 

Walibora wastahili,kusifiwa kwa nudhumu

ulivyofanya shughuli, lugha iwe na utamu

Nimesema kwa kalili,shairi limehitimu

Hawadumu duniani waja wenye insafu

Moses Chesire

Sumu ya waridi

Kitale,Kenya

SUMU YA WARIDI

 

SAFIRI SALAMA WALIBORA

Waswahili jongeeni,niseme yalo moyoni

Niseme yalo moyoni,ni mazito si utani

Ni mazito si utani,uamumuzi wa Manani

Mola keshamchukua ,safiri salama bingwa

 

Sitini na nne mwaka,kazaliwa kwa hakika

Kazaliwa kwa hakika,Baraki Kijiji chake

Baraki Kijiji chake,Bungoma gatuzi lake

Mola keshamchukua, safiri salama bingwa

 

Elimu hakuchezea,hilo wazi twalijua

Hilo wazi twalijua,kwa yake nyingi hekima

Kwa yake nyingi hekima,vitabuni kaachia

Mola keshamchukua, safiri salama bingwa

 

Habari za kifo chake,hatimae lisikika

Mara kama ni utani,Mara kama ni ukweli

Na kwa kuwa lisemwalo,bila shaka huwa lipo

Mola keshamchukua, safiri salama bingwa

 

Na zilipothibitishwa,habari za kifo chake

Machozi hayakusita,yakawa yanidondoka

Haswa niliposikia,kagongwa nayo matwana

Mola keshamchukua ,safiri salama bingwa

 

Ingawa we umeaga,kazi zako zipo hai

Na daima zitadumu,mauti hazitoonja

Pengo lako atoziba,hatujampata bado

Mola keshamchukua, safiri salama bingwa

 

Kikomo nimefikia,hizi zangu saba beti

Pia ni dua kwa Mola,arehemu roho yake

Na ailaze mahali,pema Tena ni peponi

Mola keshamchukua, safiri salama bingwa

OKELLO ODWOLI JACOB

KAUNTI YA BUSIA

 

Hapa najikongoweza,Kongowea n’naamba,

Pole zangu naweleza,kwa mbolezi ninaimba,

Sauti ‘mi napaaza, sikiliza nawaomba,

Buriani profesa,daima tutakupeza.

 

Tumo sote kihoroni, nyoyo zetu mashakani,

Machungu yamo nyoyoni,kweli hatuna amani,

Walibora masikini,haupo metuagani,

Buriani profesa ,daima tutakupeza.

 

Maashiki tunalia, wapenzi wa Kiswahili,

Pengo umetuwachia,twalihisi pengo hili,

Na moyo ulitutia,kuienzi Kiswahili.

Buriani profesa, daima tutakupeza.

 

Ukawa hivi kwanini, ewe kifo nauliza?

Kwa Guru huna imani,roho ukajipokeza?

Umetutia huzuni,kipenzi mempoteza,

Buriani profesa, daima tutakupeza.

 

Ewe kifo ni hatari,kwa waja huna imani,

Haupo umesafiri,kwenda kwake Mkawini,

Ken mwandishi mahiri,utasalia nyoyoni,

Buriani profesa, daima tutakupeza.

 

Siku Njema kaandika,jamii kaelimisha,

Kidagaa kadhalika, shuleni ikafundisha,

Ken mwandishi tajika,wengi mewaelimisha,

Buriani profesa ,daima tutakupeza.

 

Makiwa kwa familia, jamaa na marafiki,

‘Mi nguvu nawatakia,na Karima ashiriki,

Mbinguni twaaminia,huko ndiko wastahiki,

Buriani profesa, daima tutakupeza.

Malenga Ustadh Kongowea Alex Barasa,

Kitale 

BURIANI WALIBORA: Kenya yamwomboleza mwandishi stadi

Na CHRIS ADUNGO

BIWI la simanzi limetanda nchini Kenya kufuatia taarifa za kifo cha ghafla cha mwandishi, mwalimu na mwanahabari maarufu, Prof Ken Walibora.

Taarifa za kifo cha Walibora, 56, ambaye aliwahi kuwa mwanahahari wa kampuni ya habari  ya Nation Media Group (NMG), zilijulikana na kuthibitishwa jana asubuhi, siku tano baada ya kufariki kwake Ijumaa iliyopita.

Hadi kifo chake, Prof Walibora alikuwa mchangiaji mkuu wa makala ya Lugha, Fasihi na Elimu katika gazeti hili la Taifa Leo na mhadhiri katika Chuo Kikuu cha Riara, Nairobi.

Kwa mujibu wa Kamanda wa Polisi katika eneo la Nairobi, Bw Philip Ndolo, Prof Walibora aligongwa na matatu kwenye barabara ya Landhies, Nairobi Ijumaa ya Aprili 10, 2020.

Msomi huyo ambaye anafahamika mno kwa kitabu chake cha ‘Siku Njema’ alitoweka wiki iliyopita, na tangu wakati huo, alikuwa akitafutwa na familia, marafiki, jamaa na baadhi ya wafanyakazi wenzake bila ya mafanikio.

Baada ya kupata ajali alipokuwa akivuka barabara ya Landhies karibu na kituo cha magari cha Machakos Country Bus, Prof Walibora alipelekwa katika Hospitali ya Kitaifa ya Kenyatta (KNH), Nairobi na akatambuliwa kwa baadhi ya stakabadhi alizokuwa nazo.Aliaga dunia baada ya saa chache na mwili wake kuhifadhiwa katika mochari ya hospitali hiyo.

Mbali na kufanya kazi katika kampuni ya NMG akiwa mwandishi wa Taifa Leo, mhariri wa kituo cha runinga ya NTV, mtangazaji wa iliyokuwa runinga ya QTV na hatimaye Mkuu wa Ubora wa Kiswahili hadi Januari 2017, Prof Walibora amewahi pia kushiriki mafunzo katika shirika la habari la Deutsche Welle (DW) nchini Ujerumani na kufundisha katika Vyuo Vikuu vya Madison-Wisconsin na The Ohio State University, Amerika alikojipatia shahada za uzamili na uzamifu (PhD) katika Fasihi ya Kiafrika.

Afisa Mkuu Mtendaji wa kampuni ya Nation Media Group, Bw Stephen Gitagama alituma risala za rambirambi kwa jamaa na marafiki wa Prof Walibora na akawataka madereva wawe waangalifu barabarani.

“Tumempoteza bingwa wa lugha kupitia ajali. Dereva aliyemgonga angalikuwa mwangalifu, tusingalipatwa na pigo hili. Kwa niaba ya familia pana ya NMG, natoa rambirambi zangu kwa familia na Mola amweke pema penye wema,” akasema.

Alimsifu Prof Walibora kwa uelekezi wake katika NMG uliofanikisha kuanzishwa kwa mtandao wa Swahilihub na Kiswahili kikaimarika sana katika kampuni hiyo aliyojiunga nayo upya alipotoka Amerika.

“Alikuwa mtangazaji shupavu aliyekirimiwa kipaji na umilisi mkubwa wa Kiswahili. Hakupenda kuona yeyote akichafua lugha. Alikuwa askari mlinzi wa usanifu wa Kiswahili,” akasema Bw Gitagama katika kauli iliyoungwa mkono na mhariri wa Taifa Leo, Stephen Musamali ambaye kwa upande wake, ameisihi serikali kufanya hima na kuunda Baraza la Kiswahili la Kenya kwa heshima ya Walibora.

Kwa upande wake, Mhariri Mkuu wa Taifa Leo, Bw Peter Ngare alisema: “Kwa niaba ya waandishi na wahariri wa Taifa Leo, tunamuomba Mungu aifariji familia ya Ken wakati huu wa msiba. Kama Taifa Leo, tumempoteza mwalimu na mwandishi shupavu.”

Naye Mhariri Msimamizi wa Kitengo cha Michezo katika NMG, Elias Makori alisema: “Namkumbuka Prof Walibora kwa kukubali mwaliko wangu na kuitembelea shule ya St Peter’s Nyakemincha, Nyamira nilikosomea. Aliwapa wanafunzi motisha, akawahamasisha walimu na kuamsha ari ya kuthaminiwa kwa somo la Kiswahili shuleni humo.”

Walibora alikuwa mhimili katika runinga ya QTV iliyofungwa na NMG mnamo 2016. Zaidi ya kutangaza taarifa za habari kila Jumamosi na Jumapili, alikuwa pia mwendeshaji wa kipindi ‘Sema Nami’.

Alikuwa miongoni mwa waasisi wa kitengo cha Kiswahili katika runinga ya Nation TV mnamo 1999 akishirikiana na Ali Mtenzi, Swaleh Mdoe na Lolani Kalu.

Aidha, alihusika pakubwa katika uzinduzi wa mradi wa usomaji wa magazeti shuleni (NiE) unaoendeshwa na NMG.

Zaidi ya Siku Njema, ameandika vitabu vingi vya kiada na vya kibunifu, zikiwemo diwani za mashairi, tamthilia na riwaya.

Baadhi ni Mbaya Wetu, Kufa Kuzikana, Ndoto ya Almasi, Kidagaa Kimemwozea, Ndoto ya Amerika na Nasikia Sauti ya Mama.

Amechangia pia katika uhariri na uandishi wa hadithi fupi katika mikusanyiko mingi ikiwemo Damu Nyeusi, Tumbo Lisiloshiba, Maskini Milionea, na kadhalika.

Buriani mwanasafu mwenza Ken Walibora – Bitugi Matundura

NA BITUGI MATUNDURA

KIPINDI kati ya miaka ya 1980 hadi 1990 kilikuwa ni kipindi kigumu mno kwa fasihi ya Kiswahili kwa jumla na hususan utanzu wa riwaya nchini Kenya.

Hali hii ilitokana na ukweli kwamba ni Wakenya wachache mno – waliokuwa wakitunga kazi za fani hizo. Hali hii ilisababisha wahakiki wa fasihi kudai kwamba ‘fasihi ya Kiswahili ilikuwa imedumaa’.

Katika kipindi hicho, Taasisi ya Elimu ya Kenya (Sasa Taasisi ya Ukuzazi wa Mitaala ya Kenyayaani KICD) ilitegemea sana vitabu vya fasihi vilivyotungwa na Watanzania – kutahiniwa katika mifumo yetu ya elimu.

Hata hivyo, katikati ya mwaka 1990, ustawi wa fasihi ya Kiswahili ulipata msukumo na nguvu mpya wakati waandishi wa Kenya walipojitosa ulingoni. Miongoni mwa watunzi hao walikuwa ni Ken Walibora – ambaye riwaya yake – Siku Njema iliteuliwa kutahiniwa kama kitabu cha lazima katika mtihani wa KCSE.

Tangu wakati huo, mwandishi huyu ambaye pia alikuwa msomi mahiri amechapisha tungo nyingi katika mapana na marefu ya tanzu zote za fasihi ya Kiswahili. Katika Afrika ya Mashariki, sikosei kudai kwamba ni waandishi watatu tu ambao wamefanikiwa kandika tungo za Kiswahili zilizotamba katika tanzu zote za fasihi – riwaya, tamthilia, hadithi fupi, ushairi, novela na fasihi ya watoto. Waandishi hao ni pamoja na Ken Walibora, Said Ahmed Mohamed na Kyallo Wadi Wamitila.

Haiyumkiniki kusema kila kitu kumhusu Prof Kennedy Atanasi Waliaula – ambaye jina lake la uandishi lilikuwa ni Ken Walibora kwa sababu alikuwa ni mja aliyekirimiwa vipawa vingi. Maisha yake yalizunguka katika vitovu vikuu vinne – uanahabari, usomi, uandishi na ualimu.

Licha ya kubobea katika nyanja hizi, alifahamika mno katika ulingo wa uandishi – hasa utanzu wa riwaya. Riwaya yake maarufu ni Siku Njema ambayo inafumbata kwa uketo taswira ya watoto wanaozaliwa nje ya ndoa. Riwaya hii inaweza kuainishwa kuwa kazi bulibuli (classical). Imetafsiriwa kwa Kiingereza na Kiitaliano.

Riwaya zake nyingine ni Kidagaa Kimemwozea, Ndoto ya Almasi, Kufa Kuzikana. Tawasifu yake, Nasikia Sauti ya Mama inaonesha hulka na changamoto alizopitia kufikia kilele cha juu kabisa katika uanahabari, usomi na uandishi.

Nilifahamiana na Prof Ken Walibora mnamo 2003 nilipokuwa mhariri wa habari katika Shirika la Habari la Kenya (KBC). Tangu kipindi hicho, tumekuwa tukitagusana katika nyanja za taaluma ya uanahabari, uandishi wa vitabu na usomi. Mara ya mwisho kuwasiliana naye ilikuwa Machi 5, 2020 ambapo nilimuuliza anipe fasiri ya neno ‘anihilate’.

“Prof kwema? Naomba tafsiri ya ‘anihilate’. Nimeangukia kitu hapa,’’ nikamuuliza.

Kauli hii ilitokana na makala aliyokuwa ameyaandika katika Taifa Leo akikejeli watu wanaovuruga Kiswahili kwa kutafsiri vibayavibaya.

Prof Walibora alikuwa mwalimu pia. Mbali na kufundisha katika chuo kikuu cha Wisconsin – Madison Marekani, alikuwa pia mhadhiri katika Chuo Kikuu cha Riara. Tunaweza kudai kuwa alikuwa mwalimu wa jamii pana kutokana na tungo zake za kifasihi.

Taifa Leo

Kwa takriban miaka minne, tumekuwa tukiandika safu ya Kina cha Fikra katika Gazeti la Taifa Leo. Amewahi pia kupendekeza kwamba wanafunzi wa uzamili na uzamifu katika vyuo vikuu wachangamkie utafiti wa makala katika Jarida la Lugha la Elimu katika gazeti la Taifa Leo.

Prof Walibora kwa hakika alikuwa mmoja wa wanariwaya bora zaidi kuwahi kuibukia Afrika ya Mashariki. Mchango wa marehemu Ken Walibora utaendelea kuacha taathira kubwa katika tasnia ya Kiswahili.

Prof Walibora amekwisha kutangulia mbele za haki. Kinachoridhisha mioyo yetu na kutupa ukakamavu na ujasiri wa kuendelea kulisukuma gurudumu la maendeleo ya Kiswahili ni kwamba watu sampuli yake hutokea mara mojamoja katika kizazi – na gurudumu la maisha haliwezi kusimama. Hatahitaji kujengewa minara ya kumbukumbu.

Mchango wake katika ulingo wa fasihi ya Kiswahili utadumu daima dawamu. Kawape salamu zangu kina Muyaka Al-Ghassanny, Hassan Mwalimu Mbega, Seithy Chachage, Omar Babu, Katama Mkangi, Jay Mashanga Kitsao, Mumamed Said Abdulla, Ben Rashid Mutobwa, Mbunda Msokile, Shabaan bin Robert, Catherine Kisovi, Mzee Sheikh Ahmad Nabhany, Ibrahim Ngozi miongoni mwa waandishi wengine wengi. Buriani ndugu Walibora.

Bitugi Matundura ni mhadhiri wa fasihi ya Kiswahili Katika Chuo Kikuu cha Chuka.

mwagechure@gmail.com

Walibora alinikuza kifasihi – Mwandishi wa Taifa Leo Wanderi Kamau

Na WANDERI KAMAU

PROFESA Ken Walibora ni mwandishi aliyekuwa kwenye kiwango chake maalum cha uandishi.

Alikuwa na upekee wake; upekee ambao hauna waandishi wengi hadi sasa. Aliifahamu vyema hadhira yake.

Nilianza kuchambua rasmi kazi zake marehemu mnamo 2016, baada ya uzinduzi wa jarida la ‘Lugha na Elimu’ kwenye gazeti la ‘Taifa Leo.’

Jarida hilo lina kitengo maalum kiitwacho ‘Mapitio ya Tungo’ ambacho huangazia kazi mbalimbali za waandishi kama riwaya, tamthilia, tawasifu, wasifu na diwani za mashairi na hadithi fupi.

Tangu wakati huo, nimesoma na kupitia kazi nyingi sana za Prof Walibora, baadhi zikiwa ‘Mbaya Wetu’, ‘Ndoto ya Amerika,’ ‘Naskia Sauti ya Mama’, ‘Nimeshindwa Tena’, ‘Upinde Mwingine,’ ‘Ndoto ya Almasi’, ‘Damu Nyeusi’ kati ya nyingine.

Upekee mkubwa wa ukumbi huo ni kwamba umenipa nafasi  kugatusana na waandishi wengi, hasa kuhusu mawazo yao.

Utofauti wa kazi na utunzi wa Prof Walibora umejitokeza kwenye masuala mengi; baadhi yakiwa kiwango cha lugha, mtiririko wa vitushi, ujenzi wa maudhui na wahusika kati ya mengine.

Kuhusu kiwango cha lugha, ilikuwa dhahiri kwangu, kama msomaji mwingine kujifunza msamiati mpya. Hili ni kupitia maneno, tanakali, methali na misemo ya Kiswahili.

Ni nadra sana kusoma kazi ya Prof Walibora ambayo haina sehemu ya ‘Sherehe’; ambayo hutoa nafasi kwa msomaji kujifunza misamiati mipya ya Kiswahili.

Hili limedhihirika kutoka riwaya ya ‘Siku Njema’ aliyochapisha mnamo 1996.

Vile vile, hakuwa anatumia Kiswahili cha kawaida tu, bali alijaribu pakubwa kuleta misemo ya lugha kama Kiarabu, lakini yenye ukuruba mkubwa na matumizi ya Kiswahili cha wastani.

Baadhi ya misemo aliyozoea kutumia kwenye kazi zake ni ‘maddal basari’ kumaanisha kubwa sana, ‘ahlan wa sahalan’ kumaanisha ‘vivi hivi tu’ kati ya mingine mingi.

Kijumla, kazi zake zilikuwa za kufurahisha na kumuelimisha kila aliyezichangamkia.

Utofauti mwingine uliodhihirika kwenye kazi za Prof Walibora, ni uwezo wake mkubwa katika kubuni mtiririko wa vitushi.

Kwa mfano, kumbukumbu kuu ya wengi kuhusu riwaya ‘Siku Njema’ imechangiwa pakubwa na mtiririko wa vitushi, na jinsi mwandishi aliweza kuwajenga wahusika na kuwaoanisha na mazingira walimokuwa.

Hilo ndilo lililozifanya kazi zake nyingi kuwavutia wasomaji wengi katika kila kiwango.

Uwezo huo ndio ulimfanya kuandika kazi ambazo zinatumika katika kila kiwango cha elimu.

Kwa mfano, wakati riwaya kama ‘Kufa Kuzikana’ inaweza kuwekwa katika kiwango cha shule za upili, vyuo anuwai na vyuo vikuu, baadhi ya kazi zake kama ‘Nimeshindwa Tena’ zinanawafaa sana wasomi wa kiwango cha shule za msingi.

Hivyo, ni mwandishi aliyeibeba na kuijukumia jamii kwa nafsi yake yote.

Kimaudhui, Prof Walibora alikuwa mwandishi aliyekita jicho lake la uandishi katika kila uwanda unaoihusu jamii. Alikuwa mwenye mwonolimwengu mpana sana.

Aliangazia siasa, mapenzi, elimu, mazingira, athari za ukabila, madhara ya utawala mbaya kati ya mengine mengi.

Ni mwandishi aliyeamini kuwa ukamilifu wa jamii haupo katika uwanda mmoja tu; bali ni kila nyanja inayohusu maisha ya kila siku.

Kwa mfano, riwaya ‘Kidagaa Kimemwozea’ ni usawiri kamili wa jinsi mfumo wa utawala umedorora barani Afrika kutokana na mgawanyiko wa kitabaka.

Kwenye riwaya hiyo, anawafananisha wananchi na “vidagaa” (samaki wadogo) ambao wananyanyaswa na samaki wakubwa (yaani watawala).

Anazamia masuala mengi riwayani, kwa kuonyesha jinsi nchi nyingi zilivyokosa kutimiza malengo yake ya uhuru baada ya kutekwa na viongozi wafisadi na wanaopenda nafsi zao tu.

Uandishi wake pia haukuishia kwenye riwaya tu, mbali pia aliandika tamthilia kadhaa, baadhi zikiwemo ‘Ahsante ya Punda’ na ‘Mbaya Wetu.’

Baada ya kuanzishwa kwa safu ya ‘Mapitio ya Tungo’ mnamo 2016, nilikuwa miongoni kwa watu kwa kwanza kuichambua tamthilia ‘Mbaya Wetu’ majuma machache ilipozinduliwa.

Nilipoanza kuisoma, iliniteka. Sikuiweka chini kwa siku mbili. Sababu? Mtindo ule ule wa Profesa.

Ingawa tamthilia hiyo inajikita kwenye masuala yenye uzito mkubwa, kuhusu tabia ya wananchi kuwachagua viongozi wabaya kwa kisingizio cha “kuwa wao”, ameiandika kwa mtindo wa kicheshi unaoeleweka na msomaji wa kiwango chochote.

Alizindua tamthilia wakati Kenya ikijitayarisha kushiriki kwenye uchaguzi mkuu wa 2017. Hivyo, ilionekana kama “onyo” kwa wananchi kutathmini pakubwa aina ya viongozi wanaowachagua.

Alitumia tamthilia hiyo kukemea sana maovu kama ufisadi, ambao umekuwa kama saratani isiyoisha katika nchi nyingi za Afrika.

Mhusika mkuu riwayani ni Mburumatari Hatari Bin Temba, anayetumika kama mfano wa jinsi viongozi wapotovu wanavyowapotosha wananchi kuwachagua licha ya kuwa wenye doa kuu.

Bila shaka, wengi ambao wamesoma kwa uketo kazi za Prof Walibora, wamegundua kwamba ameathiriwa sana na mfumo wa uandishi wa Shaaban Bin Robert.

Hili ni kwa kuwajenga na kuwatakasa wahusika na mazingira waliyoishi.

Mfano mkuu ni mhusika Msanifu Kombo (Kongowea Mswahili) kwenye riwaya ‘Siku Njema’ au Imani na Amani kwenye riwaya ‘Kidagaa Kimemwozea.’

Hii ni mbinu ambayo waandishi wengi hawajafaulu kuitumia ili kujengea kazi zao kuishinikiza jamii kuhusu umuhimu wa kuzingatia maadili.

Prof Walibora pia amekiri kuathiriwa pakubwa na waandishi Ngugi wa Thiong’o, Gakaara Wanjau na William Shakespeare.

Ingawa kuna orodha kubwa ya waandishi aliosoma kazi zao, alikiri kwamba hao ni miongoni mwa waliomwathiri sana.

Prof Ngugi, kwa mfano, ndiye aliyemshawishi kuandika tawasifu ‘Nasikia Sauti ya Mama’, ambapo alitarajia pia kuandika mwendelezo wake ikiwa Mwenyezi Mungu angeendelea kumweka hai.

Alisema alishawishika kuandika riwaya hizo baada ya kusoma tawasifu za Ngugi, ambazo ni ‘In The House of Interpreter’ na ‘Dreams in a Time of War.’

Vile vile, alikubali kushawishika kuandika tawasifu hiyo kwa kutangamana na mwandishi Adam Shafi, aliyeandika tawasifu yake iitwayo ‘Mbali na Nyumbani.’

Cha kushangaza ni kwamba, Prof katumia mbinu na usimulizi wa kifasihi kuelezea hadithi kuhusu maisha yake.

Hivyo, tawasifu yenyewe ina usimulizi wa kiriwaya, hivyo kumchangamsha na kumwerevusha msomaji.

Hapana shaka yoyote kwamba,  Prof Walibora ni miongoni mwa waandishi watakaoishi kukumbukwa daima katika fasihi ya Kiswahili kutokana na mchango usio mfano.

Wengi walimpa msimbo wa ‘Shakespeare wa Kiswahili’ kutokana na mchango wake katika kuikuza lugha hiyo.

Kando na Prof Said Ahmed Mohamed, kutoka Tanzania, ambaye yungali hai, hakuna mwandishi aliyefikisha idadi ya vitabu alivyoviandika Ken.

Na si idadi tu, bali vitabu vyenye uzito wa kimawazo na utunzi.

Binafsi, nimepoteza rafiki wa karibu, ambaye alikuwa tayari kuchukua simu zangu kila wakati nilimtafuta kunipa mwongozo na ushauri kuhusu Kiswahili.

Nilizungumza naye mara ya mwisho mnamo Januari 9, nikitafuta kauli yake kuhusu kifo cha mwandishi na msomi, Prof Euphrase Kezilahabi,  kutoka Tanzania. Bado nina arafa niliyomtumia.

Ametutanguliza mbele ya haki. Na ingawa ametuacha, kazi zake zitaweka kumbukumbu yake kwa vizazi na vizazi vijavyo.

Mola amlaze pema peponi. Amin!

 

Taifa Leo Dijitali wiki hii itakuwa ikichapisha taarifa za wapenzi wa Kiswahili waliotangamana na nguli wa lugha Prof Ken Walibora, aliyefariki Ijumaa wiki iliyopita. 

Yasikitisha Walibora hataona diwani yangu aliyoifasiri – Mshairi Abdilatif Abdalla

NA ABDILATIF ABDALLA

MSHAIRI, MOMBASA

Nimezipokea hivi leo asubuhi habari za kifo cha Profesa Ken Walibora kwa masikitiko makubwa sana. Uhusiano wangu na Ken ni wa miaka mingi – tangu alipokuwa mwanafunzi Kenya, na baadaye Marekani.

Huko Marekani, Chuo Kikuu cha Ohio, ndiko alikoandika tasnifu yake ya shahada ya uzamivu, ambayo ilikuwa ni kuhusu diwani ya mashairi yangu, Sauti ya Dhiki, niliyoiandika gerezani; na pia diwani ya mashairi ya Alamin Mazrui, Chembe cha Moyo, aliyoiandika gerezani pia.

Mimi na Ken tulikuwa tukiwasiliana mara kwa mara, kwa sababu Ken hakuwa rafiki yangu tu, wala hakuwa mwenzangu tu katika shughuli zihusianazo na Fasihi na Lugha ya Kiswahili, bali alikuwa ni ndugu yangu, mdogo wangu. Siku zote akiniita “Kaka Abdilatif.” Kwa hivyo, katika msiba huu mmoja, kwangu mimi ni misiba mitatu!

Ken hakuwa msomi tu aliyebobea, hasa katika taaluma ya Fasihi, bali pia alikuwa ni mtu mwenye utu, jasiri, mnyenyekevu, asiyependa mbwembwe wala makuu; na siku zote alikuwa tayari kujifunza mapya, na akikubali kwa moyo safi kukosolewa anapokosea. Nayasema haya kutokana na uhusiano wangu binafsi mimi naye.

Mbali na riwaya zake kadhaa, na hadithi zake fupi; na mbali na hiyo tasnifu yake ya uzamivu na makala mbalimbali aliyoyaandika kuhusu maandishi yangu, vile vile Ken alijasiri kuifasiri kwa Kiingereza diwani yangu hiyo ya Sauti ya Dhiki; tafsiri ambayo imehaririwa na Dkt. Annmarie Drury, msomi anayesomesha Fasihi ya Ulimwengu katika Chuo Kikuu cha Queens, Marekani.

Yasikitisha sana kwamba hataiona tafsiri hii itakapochapishwa kitabu baadaye mwaka huu, kwa ushirikiano wa Chuo Kikuu cha Michigan, Ann Arbor, Marekani, na shirika la uchapishaji la Mkuki na Nyota, Dar es Salaam, Tanzania.

Mshairi maarufu wa Kiswahili wa karne ya 19, Muyaka bin Haji, alitunga akasema, “Ufapo ni lako jina, lipete wakumbukifu.”

Nina hakika jina la Ken Walibora litakumbukwa kwa miaka na mikaka katika mawanda ya taaluma ya Kiswahili. Buriani mwanaharakati mwenzangu wa Kiswahili, mwanataaluma na ndugu yangu, mdogo wangu. Umetutangulia! Nasi tuko njiani; katungoje!!

Taifa Leo Dijitali wiki hii itakuwa ikichapisha taarifa za wapenzi wa Kiswahili waliotangamana na nguli wa lugha Prof Ken Walibora, aliyefariki Ijumaa wiki iliyopita. 

Uhuru na Ruto waungana na wapenzi wa Kiswahili kumwomboleza Prof Walibora

Na HASSAN WEKESA

RAIS Uhuru Kenyatta na naibu wake Dkt William Ruto wameungana na wapenzi wa Kiswahili kutuma salamu za pole kwa familia ya mwendazake Prof Ken Walibora aliyekuwa mwandishi mahiri wa fasihi na mwahabari mtajika.

Tanzia hii ilithibitishwa mapema Jumatano baada ya mwili wake kupatikana katika mochari ya Hospitali Kuu ya Kenyatta, ikiwa ni siku zaidi ya tano baada ya kutafutwa na familia na marafiki tangu Ijumaa wiki ilyopita.

“Prof Ken Walibora alikuwa mwandishi na mwanahabari aliyeielewa kazi yake na ambaye ubunifu wake ulitoa na utaendelea kutoa mchango muhimu kuchochea ari ya vizazi vijavyo,” amesema Rais Kenyatta.

Naye Dkt Ruto amesema Prof Walibora alikuwa mtetezi wa lugha ya Kiswahili ambaye alikuwa mchangamfu aliyependa tashtiti kwa lengo la kufurahisha wanajamii.

Kifo chake kilitokea baada ya kugongwa na gari la uchukuzi wa umma – matatu – katika barabara ya Ladhies jijini Nairobi mnamo Ijumaa.

Si pigo tu kwa tasnia ya uandishi, bali pia kwa mataifa 13 barani Afrika yanayokienzi Kiswahili na jumuiya pana ya wasomi wa fasihi ambayo ni kioo cha jamii ambapo huangazia uozo na pia mema.

Akithibitisha kifo chake, meneja wa mawasiliano katika Hospitali ya Kuu ya Kenyatta (KNH) Bw Hezekiel Gikambi aliyekuwa rafiki wake wa karibu, amesema Prof Walibora alikuwa mtu wa watu ambaye alikuwa na maono mengi aliyotaka kutimiza kuifanya Kenya na dunia nzima pahala salama.

“Profesa Ken Walibora kwa kweli ulitaka kutimiza mengi, lakini umetangulia,” ameandika Bw Gikambi ambaye pia ni mwandishi mahiri katika akaunti yake ya Twitter.

Mwalimu Abdilatif Abdalla amesema Ken alikuwa ni mwandishi aliyejitolea kufanya utafiti wa kina ili kuwapa wasomaji kazi za kujivunia.

“Machi 2020 nilihitaji makala yake aliyoandika kuhusu mtazamo wangu ambapo nilikuwa nimetoa maelezo miongoni mwa wapendao lugha ya Kiswahili kwamba kupelekea pia ni kusababisha naye akawa ameomba nambari yangu ya simu akiahidi kunitumia makala yenyewe,” amesema mwalimu Abdalla ambaye anatambulika sana katika fani ya ushairi, hasa diwani yake ya Sauti ya Dhiki.

Wakati wa uhai wake aliandika vitabu vingi, maarufu vikiwa riwaya ya ‘Siku Njema’, ‘Kidagaa Kimemwozea’ ile ya ‘Kufa Kuzikana’, na ‘Nasikia Sauti ya Mama’ ambacho daima aliweka picha ya jalada lake katika picha ya utambulisho kwa WhatsApp.

Pia alichangia katika uhariri na uandishi wa hadithi fupi katika diwani ya Damu Nyeusi.

Wapenzi wa kazi zake wametuma salamu za pole kwenye mitandao ya kijamii wakimtaja kwamba alikuwa mtu mpole licha ya kwamba alikuwa nguli mwenye sifa Afrika Mashariki na ulimwenguni kote.

Mwalimu Phyllis Mwachilumo akiwa mjini Kikuyu, Kaunti ya Kiambu ametoa salamu za pole akitaja sifa alizotambua mwendazake alikuwa nazo.

“Alikuwa mpole, mnyenyekevu na aliyefaa jamii yake kwa kuwapa watu matumaini – ujio wa siku njema – na ninatarajia kuwa anaenda kuiona siku njema peponi, ” amesema mwalimu huyo.

Profesa Walibora atakumbukwa na wasomaji na waandishi wa gazeti la ‘Taifa Leo’ waliopenda sana kufululiza hadi ukurasa wa 13 kujisomea kitengo cha Kina cha Fikira ambacho pia walizoea kukiita Kauli ya Walibora.

Makala yake ya Machi 2020 yaliangazia sana janga la virusi vya corona vinavyosababisha ugonjwa wa Covid–19 ambapo alishajiisha wanahabari waite kirusi cha Korona na wala si virusi vya corona.

Pia aliangazia jinsi ambavyo kuna Korona nyingine mbali na maradhi haya, akiitaja kuwa ni ile ya wakoloni kuwafanya Waafrika wachukie lugha zao, hasa Kiswahili.

Ken amewahi kufanya kazi katika shirika la habari nchini Kenya (KBC), kushiriki mafunzo katika shirika la Deutsche Welle (DW) nchini Ujerumani, na pia kampuni ya Nation Media Group alipohudumu kama mkuu wa ubora wa Kiswahili huku akisoma taarifa za habari katika runinga ya QTV kabla ya kuondoka hapo Januari 2017.

Maafisa wa polisi wameanzisha uchunguzi kumkamata dereva aliyesababisha ajali iliyomuua msomi huyo ili baadaye wamfungulie mashtaka.

 

TANZIA: Mwanafasihi mtajika Prof Ken Walibora afariki

NA FAUSTINE NGILA

HUZUNI imetanda miongoni mwa wapenzi wa lugha ya Kiswahili na fasihi kwa jumla baada ya mwandishi maarufu Prof Ken Walibora Waliaula kufariki.

Taifa Leo Dijitali imethibitisha Jumatano asubuhi kuwa mwandishi huyo wa Siku Njema, Nasikia Sauti ya Mama na Kidagaa Kimemwozea alifariki baada ya kugongwa na matatu katika barabara ya Landhies, jijini Nairobi hapo Ijumaa.

“Kwa sasa nipo katika mochari ya Hospitali Kuu ya Kenyatta. Ni kweli kwamba profesa ametuacha,” alisema mhariri wa makala katika gazeti la Taifa Leo Bw Stephen Musamali.

Mwandishi huyo amekuwa akitafutwa tangu atoweke Ijumaa iliyopita, hali iliyozua hofu mitandaoni kuwa huenda alikuwa ashafariki.

Prof Walibora ambaye kwa muda mrefu alikuwa mwanahabari aliyependa kusoma habari za lugha ya Kiswahili, pia alisimamia ubora wa lugha hiyo katika kampuni ya Nation Media Group (NMG) hadi miaka mitatu iliyopita.

Mhariri Mkuu wa gazeti hilo Bw Peter Ngare alisema ni siku ya huzuni kwa waandishi na wapenzi wa Kiswahili waliofurahia kusoma makala yake ya kila Jumatano – Kina cha Fikra, Kauli ya Walibora, yaliyowakosoa kuhusu matumizi ya lugha hiyo.

“Tuombe Mungu atuepushe na hili janga la matatu. Prof Walibora ni mtu wa nne aliye na uhusiano na NMG kuuawa na matatu chini ya muda wa miezi miwili,” alisema.

Mhariri wa habari katika gazeti la Kiswahili Bw Juma Namlola aliyetangamana naye katika ulingo wa uandishi wa riwaya alisema ni huzuni kubwa Kenya kupoteza msomi kama huyo.

“Ni huzuni kubwa. Daima alikuwa akiniita “mwalimu” nami nikimwita “mtoto wa mwalimu”. Yeye na Bitugi Matundura hawakukosa kuniuliza nimefikisha vitabu vingapi. Kalamu ya Mungu, wino wake haufutiki!,” alisema.

 

KAULI YA WALIBORA: Ajabu ya kuonea fahari Kiswahili chenye mabaka!

Na KEN WALIBORA

NINI kitawafanya Wakenya wakizungumze Kiswahili sahihi na sanifu?

Hili swali linanitanza wala sijui jibu lake.

Kila nipitapo watu wanataja tarakimu au nambari kwa Kiingereza huku wakidai wanazungumza Kiswahili.

Sikiliza vituo vya redio uone. Kila watangazaji wakitaja tarakimu katika vituo vya Kiswahili, mathalani nambari ya simu au namnari ya usajili wa gari, zote wanazitaja aghalabu tarakimu kwa Kiingereza. Utawasikia wanasema zero, seven two two, zero two one… Wasikilize wafanyabiashara nao na wateja wao, aghalabu wanapopiga bei ya nguo, nafaka au chochote, aghalabu wanataja bei kwa Kiingereza ingawa wanadai wanazungumza Kiswahili. “Hii unauza how much?” “Hii ni five forty.”   Utawasikia wahudumu wa vituo vya mafuta nao wakisema kwamba nambari ya tili ya lipa na mpesa ni “one eight two five ten.”

Kwa hiyo, kwa hawa wasemaji hodari wa Kiswahili watu wanaotaja tarakimu kwa Kiswahili hasa kama mimi ama ni mahambe au wanazungumza lugha ya kigeni. “Ee?”  Huwa wananishangaa kila nikitaja nambari kwa Kiswahili. “Unasema nini?” Wanapigwa na kibuhuti kama walioona mvua ikinyesha bila ya kuwapo kwa mawingu. Je, ni kosa kufikia mkataa kwamba nambari au tarakimu za Kiswahili zinaendelea kuwa msamiati wa kigeni, msamiati usioeleweka? Je, kusema one ni bora zaidi kuliko kusema moja? Kuna fahari zaidi kusema five forty kuliko kusema mia tano hamsini? Mantiki ya kunogesha Kiswahili kwa tarakimu za Kiingereza bado haijaniingia akilini. Labda ni kwa sababu ya uzumbukuku wangu; zumbuku hapa nilipo sijui ngoma ipo wapi. Ila mpaka sasa sijasikia wasemaji mahiri wa Kiingereza wakipachika pachika tarakimu za Kiswahili ama Kiganda, Kisebei, Kimaragoli, Kichagga, Kihaya au Kiduruma katika mazungumzo yao. Naam, bado katika umri wangu wa makamo, sijawahi kumsikia msemaji asili wa Kiingereza akisema, “There were hamsini girls at the party” au “You need to buy motor bike worth sitini shillings.”

Vilevile sijawahi kuwasikia watu wa kwetu huku wakihamisha hamisha tarakimu za lugha moja asilia hadi kwa lugha nyingine. Mathalan ni muhali kumsikia msemaji wa Kikikuyu akisema “andu ario” kwa kuongeza neno “ario” la Kijaluo la tarakimu.

Hata hivyo, wanaisimu wanapaswa kutufumbua macho kuhusu vile maneno ya Kiarabu kama vile “thenashara”  kwa maana ya 12 yalivyoingia na kukita kambi (kauli iliyoshika sana siku hizi) katika kanzi ya maneno ya tarakimu za Kikikuyu.

Baadhi yetu tutakerwa na juhudi zozote za kuchanganya tarakimu za lugha zetu na lugha nyinginezo za huku kwa jumla. Ila ambavyo neno “thenashara” la Kiarabu limeshakubaliwa  katika Kikikuyu na  maneno “one, two, three,” ya Kiingereza yamebisha hodi na kufunguliwa milango katika Kiswahili, hatuna budi kujiuliza maswali chungu nzima.

Mbona maneno ya mbali yanatamanisha zaidi?

Na lini Kiswahili kitakuwa Kiswahili hasa? Mbona si kila mtu anakionea uchungu au kukerwa na kudhalilishwa kwa Kiswahili?