Miaka 16 baada ya Kenya kupitisha Katiba ya 2010, mizozo kati ya magavana na Seneti imeibua  maswali kuhusu mipaka ya ugatuzi.

Swali kuu ni moja: Serikali za kaunti zinawezaje kuwa huru huku zikimulikwa kuhusu matumizi ya pesa za umma?

Mzozo mkuu  ulizuka Februari 2026 baada ya baadhi ya magavana kususia wito wa Seneti.

Magavana walidai baadhi ya maseneta walikuwa wakiwaitisha mamilioni ya pesa ili kuwapendelea katika masuala ya ukaguzi wa hesabu.

Maseneta walipinga madai hayo. Mzozo huo ulitatuliwa baadaye, lakini uliweka wazi mvutano kati ya uhuru wa kaunti na mamlaka ya Seneti ya kusimamia matumizi ya fedha za umma.

Magavana zaidi ya 30 walikutana Kilifi baada ya magavana saba kukosa kufika mbele ya kamati mbili za Seneti Februari 9.

Magavana wa Nandi Stephen Sang na Siaya James Orengo walikuwa wameitwa mbele ya Kamati ya Seneti ya Hesabu za Kaunti.

Magavana wa Laikipia Joshua Irungu, Muthomi Njuki wa Tharaka-Nithi, Irungu Kang’ata wa Murang’a, Issa Timamy wa Lamu na Cecily Mbarire wa Embu  walitarajiwa kufika mbele ya Kamati ya Uwekezaji wa Kaunti na Fedha Maalum.

Kamati hizo zilikuwa zikichunguza ripoti za Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali, Nancy Gathungu, za mwaka wa fedha 2024/25.

Magavana walidai baadhi ya maseneta walikuwa wakiwaitisha kati ya Sh9 milioni na Sh12 milioni ili wapate msaada katika masuala ya ukaguzi.

Mwenyekiti wa Baraza la Magavana Ahmed Abdullahi alisema magavana hawapingi uwajibikaji.

Alisema walikuwa wakipinga matumizi mabaya ya mamlaka ya Seneti.

“Imetosha. Ikiwa tutalazimika kurudi kortini kutafuta tafsiri ya maana ya usimamizi huu na magavana kufika mbele ya kamati, tutafanya hivyo,” alisema.

Seneta wa Homa Bay Moses Kajwang alipinga madai hayo.

Aliwataka magavana kuwasilisha ushahidi katika taasisi husika.

Alisema Katiba imepatia Seneti mamlaka ya kuchunguza ripoti za Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali na kumwita mtu yeyote kutoa ushahidi.

“Uwajibikaji si hisani kwa Seneti; ni wajibu kwa umma,” alisema.

Kifungu cha 96 cha Katiba kinapatia Seneti jukumu la kumulika kaunti na kulinda ugatuzi.

Seneti pia hushiriki katika kutunga sheria zinazohusu kaunti na kusimamia matumizi ya fedha zinazotumwa kwa serikali za kaunti.

Lakini ugatuzi hauzuii uwajibikaji.

Kifungu cha 174 kinataja matumizi ya mamlaka kwa uwajibikaji, ushiriki wa wananchi na kujitawala kuwa miongoni mwa malengo ya ugatuzi.

Seneti pia ina mamlaka ya kumwita mtu kutoa taarifa au ushahidi chini ya Kifungu cha 125.

Hata hivyo, Kifungu cha 189 kinataka Serikali ya Kitaifa na serikali za kaunti kushirikiana na kuheshimu mamlaka ya kila upande.

Hivyo, kaunti haziwezi kutumia uhuru wao kukwepa uchunguzi halali.

Vilevile, Seneti haiwezi kutumia usimamizi kuingilia majukumu yaliyopewa kaunti.

Mvutano kama huo ulijitokeza pia wakati Seneti ilipochunguza mkataba wa ushirikiano kati ya Serikali ya Kitaifa na Kaunti ya Nairobi.

Mkataba huo ulitiwa saini Februari 2026.

Kamati ya Seneti ilipendekeza usitishwe kwa muda, ikisema baadhi ya vipengele vilionekana kuhamisha majukumu ya kaunti badala ya kuwa ushirikiano.

Gavana Johnson Sakaja alitetea mkataba huo.

Alisema Nairobi ina majukumu ya kitaifa na kimataifa ambayo yanahitaji usaidizi mkubwa kutoka Serikali ya Kitaifa.

Mizozo hii inaonyesha changamoto inayoendelea katika mfumo wa ugatuzi.

Magavana wanataka uhuru wa kaunti uheshimiwe.

Seneti inataka kuhakikisha pesa za umma zinatumika ipasavyo.