TAKRIBAN mfungwa mmoja kati ya watatu waliohukumiwa nchini Kenya ni mwanamume anayetumikia kifungo gerezani kwa makosa ya kingono, huku ubakaji wa watoto ukiongoza kwa idadi kubwa ya hukumu hizo.

Ripoti mpya inaonyesha kuwa wafungwa 11,108 kati ya takriban 37,000 waliohukumiwa wako gerezani kwa makosa yanayohusiana na ukatili wa kingono.

Hii ni sawa na asilimia 31 ya wafungwa wote waliohukumiwa.

Kati ya makosa hayo, ubakaji wa watoto unachangia asilimia 78.3, ukifuatiwa na ubakaji wa watu wazima kwa asilimia 10, kujamiiana na ndugu wa karibu kwa asilimia 6.1 na makosa mengine ya kingono kwa asilimia 5.6.

Takwimu hizo zimeangaziwa katika ripoti ya mwaka wa fedha wa 2025/2026 kuhusu usimamizi wa haki, iliyotolewa wiki iliyopita na Jaji Mkuu Martha Koome kupitia Baraza la Kitaifa la Usimamizi wa Haki (NCAJ).

Ripoti hiyo pia inaonyesha kuwa visa 32,694 vya ukatili wa kijinsia viliripotiwa nchini katika kipindi hicho, huku Nairobi ikiongoza kwa idadi ya visa vilivyosajiliwa.

Kaunti nyingine zilizorekodi visa vingi ni Meru, Nakuru, Kiambu na Machakos.

Ubakaji wa watoto uliendelea kuwa kosa la kingono lililoripotiwa zaidi, huku visa 5,823 vikirekodiwa kote nchini.

Nairobi ilirekodi visa 3,004 vya ukatili wa kijinsia, vikiwemo 363 vya ubakaji wa watoto, 79 vya ubakaji, 47 vya unyanyasaji wa kingono na 52 vya vitendo vya aibu vya kingono.

Nakuru ilikuwa na visa 1,475, Meru 1,925 na Kiambu 1,770. Kwa upande mwingine, kaunti za kaskazini na maeneo ya wafugaji ziliripoti visa vichache zaidi.

Ripoti hiyo pia inaonyesha kuwa wanawake katika Nairobi, Mombasa na Nyeri wanakabiliwa na hatari ya kuguswa sehemu za siri au kufanyiwa vitendo vingine vya unyanyasaji wa kingono.

Jambo jingine linalotia wasiwasi ni visa vya wazazi kuwanyanyasa watoto wao kingono. Homa Bay ilirekodi visa 31, Uasin Gishu 16 na Kisii 12.

Katibu katika Idara ya Magereza, Bi Salome Beacco, amesema ongezeko la wafungwa wanaotumikia vifungo kwa makosa ya kingono na uhalifu mwingine limezidisha msongamano na changamoto za kiafya gerezani.

Akizungumza hivi majuzi katika Gereza la Kamiti wakati wa mahafali ya wafungwa 90 waliokamilisha mafunzo ya miezi minane ya kuwasaidia wahalifu wa kingono kubadilika, Bi Beacco alisema tatizo hilo linahitaji hatua zaidi ya kuweka wahalifu gerezani.

Alisema vijana wanachangia sehemu kubwa ya wanaohukumiwa kwa makosa ya kingono, hali inayoweza kuathiri mipango ya maendeleo ya taifa.

“Changamoto tuliyo nayo si ya idara ya magereza pekee. Ni suala linalohusu sekta nzima ya haki na linahitaji taasisi mbalimbali kushirikiana kutafuta suluhisho,” alisema.

Bi Beacco alisema mfumo wa haki haupaswi kuishia kwa kuwahukumu wahalifu na kuwafunga, bali pia unapaswa kuhakikisha wanarekebishwa kitabia na kuandaliwa kurejea katika jamii bila kurudia makosa.

Hata hivyo, Toby Mwebia mtetezi wa Lengo la Tano la Maendeleo Endelevu linalohusu usawa wa kijinsia, anasema takwimu hizo zinaweza kuashiria matatizo makubwa ya kijamii yanayochochea ukatili.

Bw Mwebia alisema baadhi ya wavulana wanalelewa bila kufundishwa kuheshimu wanawake na watoto, hali inayoweza kuwafanya waone kuwa wana haki ya kudhibiti miili ya wengine.

“Tunalea wavulana bila kupinga vya kutosha mitazamo potovu ya kiume, dhana kwamba wana haki ya kufanya ngono na wengine na fikra za mfumo dume zinazohalalisha kudhibiti miili ya wanawake na watoto,” alisema.

Alisema mapambano dhidi ya ukatili wa kingono yanapaswa kuanza wakati wa malezi, kwa kuwafundisha watoto na kuwahimiza wanaume kupinga ukatili na kuwafanya wazazi washiriki kikamilifu katika malezi.

Aliongeza kuwa jamii inapaswa kukabiliana na mitazamo inayochochea unyanyasaji badala ya kuangazia tu idadi ya watu wanaofungwa.

Afisa mmoja mkuu wa polisi, ambaye hakutaka kutajwa jina, alisema mafanikio ya kurekebisha tabia magerezani yatakuwa muhimu katika kuzuia wahalifu kurudia makosa.

Alihoji iwapo wafungwa wanaandaliwa vya kutosha kurejea katika jamii na kusaidia kukomesha ukatili.

Huduma ya Magereza nchini imeanzisha mpango maalumu wa kuwasaidia waliohukumiwa kwa makosa ya kingono kubadilika kitabia, unaojulikana kama Sex Offender Treatment Programme (SOTP).

Mpango huo hutumia tiba ya kitabia inayolenga kubadilisha namna wafungwa wanavyofikiri na kutambua madhara ya matendo yao.

Kupitia mijadala ya vikundi, washiriki hufundishwa kukubali makosa, kudhibiti hisia na kutambua mambo yanayoweza kuwachochea kurudia uhalifu.