RIPOTI mpya ya Mdhibiti wa Bajeti imeibua wasiwasi kuhusu ongezeko la madeni katika serikali za kaunti, huku magavana wanane wa muhula wao wa kwanza wakishindwa kulipa yale ya zamani ya thamani ya zaidi ya Sh70.2 bilioni waliyorithi kutoka kwa waliowatangulia.

Ripoti ya Mdhibiti wa Bajeti Margaret Nyakang’o inaonyesha kuwa madeni hayo, yanayohusu wafanyakazi, wakandarasi na wasambazaji wa bidhaa,  hayajalipwa kwa zaidi ya miaka mitatu licha ya serikali za kaunti kuendelea kutumia fedha nyingi kwa mishahara na matumizi ya kawaida.

Kaunti zilizoathirika zaidi ni Mombasa, Wajir, Nairobi, Kiambu, Embu, Machakos, Garissa na Taita Taveta, ambapo zaidi ya nusu ya madeni yao  hayajalipwa kwa zaidi ya miaka mitatu.

Kaunti ya Nairobi chini ya Gavana Johnson Sakaja inaongoza kwa deni la kihistoria la Sh49 bilioni, ikifuatwa na Kiambu iliyo na Sh3.2 bilioni, Mombasa Sh2.95 bilioni, Wajir Sh1.9 bilioni, Machakos Sh1.39 bilioni, Taita Taveta Sh1.2 bilioni, Embu Sh822.3 milioni na Garissa Sh182.98 milioni.

Ripoti hiyo imechapishwa huku uchaguzi mkuu wa 2027 ukikaribia, na inaonyesha kwamba hali ya madeni katika kaunti nyingi imeendelea kuwa mbaya zaidi. Tangu uchaguzi wa 2022, kaunti zimekusanya madeni mapya yanayozidi Sh95.4 bilioni.

Kaunti ya Mandera ndiyo iliyoongoza kwa madeni mapya ya Sh2.2 bilioni katika mwaka mmoja wa kifedha, ikifuatiwa na Machakos, Kilifi, Turkana, Kiambu na Meru.

Kwa ujumla, serikali za kaunti zilikuwa na madeni ambayo hayajalipwa ya jumla ya Sh172.5 bilioni kufikia Juni 30, 2026. Zaidi ya nusu ya kiasi hicho kinatokana na Kaunti ya Nairobi pekee, ambayo ina madeni ya Sh86.9 bilioni.

Ripoti pia imeonyesha kuwa kaunti zilitumia Sh369.9 bilioni kwa mishahara na matumizi ya kawaida katika mwaka wa fedha uliomalizika Juni 2026, huku zikielekeza Sh126.7 bilioni pekee kwa miradi ya maendeleo.

Hali hiyo imesababisha baadhi ya kaunti kushindwa kutekeleza miradi muhimu. Jumla ya miradi 128 ya thamani ya Sh6.3 bilioni imekwama nchini. Nairobi inaongoza kwa miradi 57 iliyokwama ya thamani ya Sh2.24 bilioni, ikifuatiwa na Isiolo.

Aidha, madeni ya mishahara na makato ya kisheria ambayo hayajawasilishwa yanakadiriwa kufikia Sh100.2 bilioni, huku zaidi ya Sh52 bilioni ya kiasi hicho ikiwa imekwama kwa zaidi ya miaka mitatu. Hali hiyo imezua hofu kuwa baadhi ya wafanyakazi wanaweza kuathiriwa wanapostaafu kwa sababu fedha zao za pensheni hazijawasilishwa inavyotakiwa.

Dkt Nyakang’o ametaka serikali za kaunti kuweka kipaumbele katika kulipa madeni yaliyopo na kuongeza matumizi kwa miradi ya maendeleo badala ya kuelekeza sehemu kubwa ya mapato kwa mishahara na matumizi ya kawaida.