Afya na Jamii

Uraibu wa uvutaji sigara na shisha unavyochangia madhara ya muda mrefu

Na LUCY KILALO November 20th, 2026 Kusoma ni dakika: 4

MWENDO wa saa sita usiku mnamo Julai mwaka huu, Mzee Jay Mwashe*, 77 akiwa usingizini, alihisi maumivu fulani kifuani.

Lakini muda mfupi baadaye, alihisi kana kwamba anataka kukohoa, kabla ya kuanza kutatizika kupumua.

Tukio hilo lilibadilika mara moja na kuwa suala la dharura ambapo juhudi zilifanywa na akafikishwa hospitalini ambapo aliwekwa kwenye oksijeni mara moja kumsaidia kupumua.

Baada ya ukaguzi alibainika kuwa na tatizo la moyo lililochangiwa na Ugonjwa Sugu wa Kuziba Mapafu (Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD).

Daktari alimfafanulia kuwa mojawapo ya masuala yanayochangia hali hiyo ni uvutaji sigara licha ya kuwa aliacha kuzivuta takriban miaka 30 iliyopita.

“Mimi niliacha kuvuta sigara karibu miaka 30 iliyopita, itakuwaje sasa nielezwe ndio jambo linalochangia hali ninayoshuhudia sasa?” aliuliza huku akijipata hospitali mara kadha baada ya hapo akilazimika kuwekwa kwenye oksijeni.

Ingawa mzee huyu sasa anaendelea na matibabu ambayo ni pamoja na kutumia kivuta pumzi(inhaler) kama watu wanaougua pumu, wataalam, wanasema hilo si jambo geni kwani uvutaji sigara una athari za muda mrefu kwa wanaozivuta na hata wale waliopo karibu na mazingira ya watu wanaozivuta.

Kulingana na Dkt Joseph Aluoch, tabibu na mtaalam wa kifua, madhara ya muda mrefu ya uvutaji sigara huathiri viungo muhimu vya mwili.

“Kuna madhara ya saratani ya mapafu, matatizo ya moyo, mshtuko wa moyo, ugonjwa sugu wa mkamba (bronchitis) miongoni ya mengine,” anaeleza.

Kwingineko, katika mojawapo ya mitandao, mzazi mmoja alituma picha akitaka kufahamishwa kuhusu kifaa kilichokuwa kwenye picha hiyo.

Kulingana naye, kwa muda mrefu mwanae ambaye ni tineja alikuwa amemueleza kuwa ni kichupa cha marashi.

Lakini siku hiyo, alikumbana na watu ambao wanaelewa kifaa hicho cha ‘vape’ ambacho kinatumiwa na vijana wengi kuvuta tumbaku.

Wataalam wanaeleza kuwa athari za kiafya za uvutaji sigara si jambo geni.

Hata hivyo, licha ya ufahamu huo, bado kuna wengi wanaovuta sigara na hasa vijana na matineja wakiingilia bidhaa kama shisha hasa katika maeneo ya burudani.

Pia wapo wanafunzi hata wa shule za msingi na sekondari, ambao wamenaswa wakiwa na ‘vape’ shuleni.

Baadhi ya bidhaa hizi zimewekwa ladha tofauti kwa lengo la kuvutia wateja, bila kuelewa athari zake hasi.

Mtaalam wa magonjwa ambaye pia ni mhadhiri katika mojawapo ya vyuo vikuu nchini, Dkt Valentine Budambula, anasema kuwa uvutaji aina yoyote ya tumbaku una madhara yake hata ingawaje kuna wenye fikra kuwa bidhaa kama shisha si mbaya, kutokana na dhana kuwa ni mchanganyiko wa mitishamba.

“Unapozungumza kuhusu shisha, unajua kuna watu katika nchi yetu ambao hawajawahi kuiona. Lakini, katika maeneo ya Pwani, iko sana, na watu wanadhania kuwa ni mchanganyiko wa mitishamba.Wanadhania kuwa ni bora zaidi kiafya,” anasema Dkt Budambula ambaye pia ni mtafiti mwenza katika utafiti ulioangazia matumizi ya shisha miongoni mwa wanachuo.

“Lakini ukweli ni kuwa shisha huwa iliyotiwa ladha, au bila na tumbaku inayoandaliwa kwa njia maalum. Kwa hivyo ni tumbaku, hata tukiita kwa jina lolote lile, ni bidhaa ya tumbaku.”

Anaeleza kuwa kwa kawaida, huandaliwa kwa njia inayopitia kwa maji au majimaji ya aina nyingine kabla ya kumfikia mvutaji.

“Na kwa sababu huwa inapitia kwa maji na majimaji ya aina nyingine, watu wengi hudhania kuwa haina madhara makubwa,” anasema akieleza kuwa pia utayarishaji wake hutumia makaa, stima au hata sola, hali inayowafanya baadhi kuamini kuwa ni salama ilhali wakati huo kando na kuvuta hiyo shisha, pia unavuta moshi mwingine, kwa mfano wa makaa ikiwa ndiyo yanayotumika kuiandaa.

Dkt Budambula anaeleza kuwa tumbaku si chanzo bali inachochea au kuchangia maradhi ya kuambukiza na yasiyo ya kuambukiza.

“Kwa maradhi ya kuambukiza tunaweza kusema huchangia Kifua Kikuu. Kwa yale yasiyo ya kuambukiza, ni saratani. Ikiwa unavuta sigara, tumbaku inachangia hatari ya kupata Kifua Kikuu,” anaeleza.

Hata hivyo, madhara ya tumbaku si kwa wanaovuta pekee, bali pia waliopo karibu na watu wanaovuta sigara kutokana na hali ya kuvuta moshi ule.

“Hata tuipatie jina gani, moshi wa tumbaku una zaidi ya kemikali 7,000. Naam, zaidi ya kemikali 7,000. Baadhi yazo zinaweza kusababisha saratani au kuchangia saratani,” anasema.

Pia kuna zile ambazo mbali na kuchangia kansa husababisha uvimbe ambao unaweza kuwa na kansa au la.

“Kisha tunastahili kufahamu kuwa, tofauti na dawa nyingine za kulevya ambapo umaskini huchangia, shisha ni ya watu wanaojiweza. Hata katika utafiti tuliofanya miongoni mwa wanafunzi, wale wenye kipato cha juu walikuwa na uwezekano zaidi wa kuvuta shisha kushinda wa kipato cha chini.”

Dkt Budambula anaeleza kuwa mapendekezo yake yamekuwa kupunguza mahitaji ya shisha, usambazaji na kuimarisha hamasisho kuhusu shisha, ili watu waweze kufanya maamuzi yao wakiwa na ufahamu kamili.

Anasema kuwa ingawaje marufuku imeondolewa, anatumaini kuwa kutakuwa na marufuku mapya, ambayo yatakuwa wazi kuhusu bidhaa za tumbaku hasa wakati huu ambapo sigara za kisasa kama vape zinakuwa changamoto kubwa nchini.

“Tunastahili kujua kwamba ni vigumu sana kuacha uvutaji sigara. Hii ni kwa sababu , unapovuta sigara, katika muda wa sekunde zisizodizi 10, dawa hiyo itakuwa kwenye ubongo wako. Ni ikiwa unajidunga ni sekunde tatu. Hii ndio sababu kujidunga na kuvuta sigara ni uraibu mgumu sana kuachana nao,” anasema.

Pia, anaeleza kuwa tafiti nyingine zimeonyesha kuwa, uvutaji sigara ndio njia inayofungulia utumizi wa aina nyingine ya dawa za kulevya.

Dkt Budambula pamoja na dadake, Profesa Nancy Budambula, wamechapisha kitabu ‘Chasing the Dragon’ kilichotokana na tasnifu yake ya Uzamifu kwa lengo la kuchangia katika afya ya umma. Kitabu hicho kinazungumzia masuala hayo ya dawa za kulevya na athari zake.

Katika utafiti wake kuhusu Hali ya Matumizi ya Dawa za Kulevya miongoni mwa Wanafunzi wa Vyuo Vikuu Kenya, 2024, Mamlaka ya Kudhibiti Vileo na Dawa za Kulevya (NACADA), ilibainika kuwa mwanafunzi mmoja kwa kila tisa (asilimia 10.9) alikuwa amewahi kutumia shisha maishani mwao, mmoja kwa kila 12 (asilimia 8.6) amewahi kutumia vape, mmoja kwa kila 22 (asilimia 4.6) kutumia ‘nicotine pouches’, mmoja kwa kila 24 (asilimia 4.1) kunusa au kutafuna tumbaku huku mmoja kwa kila 29 (asilimia 3.3), aliwahi kutumia kuber.

Pia utafiti mwingine wa Nacada ulionyesha kuwa baadhi ya watoto walianza uvutaji sigara wakiwa na umri wa chini ya miaka 10.

Mnamo 2017, Kenya ilipiga marufuku shisha ambayo ni pamoja na utumizi, uagizaji, uuzaji, utangazaji na usambazaji wake.

Hata hivyo, Julai 2026, marufuku hiyo iliondolewa baada ya uamuzi wa Mahakama Kuu kutokana na hali kwamba kanuni za Afya ya Umma (Kudhibiti Uvutaji Shisha), 2017, zilimalizika muda wake miaka kadha iliyopita baada ya serikali kukosa kuzirasimisha kufuatia agizo la awali la mahakama la 2018.

Nchini Kenya, Sheria ya Kudhibiti Tumbaku, 2007 na Kanuni za Kudhibiti Tumbaku, 2014 ndizo zimekuwa zikiendesha masuala ya tumbaku.

Hata hivyo Bunge limekuwa likishinikiza marekebisho kupitia Mswada wa Kudhibiti Tumbaku, 2024, unaopendekeza adhabu kali.