TUME Huru ya Uchaguzi na Mipaka (IEBC) na wabunge wamezozana kuhusu mamlaka ya kuidhinisha kanuni mpya zinazoweka viwango vya fedha ambazo wagombeaji wataruhusiwa kutumia katika kampeni za uchaguzi mkuu wa 2027.

Mzozo huo ulijitokeza katika kikao kati ya IEBC na Kamati ya Bunge la Kitaifa, huku kila upande ukisisitiza kuwa una mamlaka ya kisheria kuhusu kanuni hizo.

Kamati hiyo, inayoongozwa na Mbunge wa Ainabkoi, Samuel Chepkong’a, inasema kanuni hizo zinapaswa kuwasilishwa bungeni ili wabunge wazichunguze, wazirekebishe au kuzikataa kabla ya kuanza kutekelezwa.

Hata hivyo, Mwenyekiti wa IEBC, Erastus Ethekon, alikataa msimamo huo, akisema sheria haihitaji kanuni hizo kuidhinishwa na Bunge.

“Mnazichapisha kwenye gazeti la serikali lakini hamkuzileta bungeni kwa ukaguzi. Kila jambo lenye nguvu ya sheria lazima lipitie bungeni,” alisema Bw Chepkong’a, akirejelea Ibara ya 94(5) ya Katiba.

Lakini Bw Ethekon alimjibu kuwa suala hilo tayari lilitatuliwa na mahakama, ambayo iliamua kuwa kanuni hizo zinaweza kuchapishwa bila kuidhinishwa na Bunge, mradi wananchi washirikishwe.

“Sheria haihitaji idhini ya Bunge. Kanuni hizo huanza kutekelezwa zenyewe,” alisema.

Kanuni hizo zilichapishwa katika gazeti la serikali Agosti 7, 2026, zikiwa na lengo la kudhibiti matumizi ya fedha katika uchaguzi na kuzuia wagombeaji matajiri kuwazidi wengine kwa kutumia fedha nyingi.

Kwa mfano, mgombeaji wa urais ataruhusiwa kutumia hadi Sh6.11 bilioni katika kipindi cha kampeni, huku wagombeaji wa nyadhifa za kaunti wakiwa na viwango tofauti kulingana na maeneo yao.

Hata hivyo, Mahakama Kuu imesimamisha utekelezaji wa kanuni hizo kufuatia kesi iliyowasilishwa na Republican Liberty Party na Grassroots Development Party.

Walalamishi wanahoji kuwa kanuni hizo hazina masharti madhubuti ya kufuatilia matumizi ya fedha na kubainisha vyanzo vya michango ya kampeni.

Wanasema hali hiyo inaweza kuruhusu fedha haramu kuingia katika uchaguzi na kuchochea rushwa.

Kanuni hizo zinaweka viwango tofauti kulingana na ukubwa na mahitaji ya maeneo.

Kwa mfano, mgombeaji ugavana Kaunti ya Turkana ataruhusiwa kutumia Sh142.1 milioni, huku wa Marsabit akiruhusiwa Sh127.02 milioni.

Vihiga imewekewa kiwango cha Sh37 milioni na Lamu Sh28.7 milioni. Katika maeneo bunge, North Horr ina kiwango cha juu cha Sh100.42 milioni, huku Wundanyi ikiwa na Sh15.43 milioni.

Kwa wadi, Turbi Kaunti ya Marsabit imewekewa Sh22.1 milioni, ikilinganishwa na Sh3.63 milioni za Ziwani/Kariokor jijini Nairobi.

Fedha hizo zinaruhusiwa kutumika kwa shughuli kama mikutano ya kampeni, matangazo, usafiri, wafanyakazi na vifaa vya kuhamasisha wapigakura.

Mzozo wa sasa unatokana pia na historia ya kutokubaliana kati ya IEBC na Bunge kuhusu udhibiti wa fedha za uchaguzi.

Mwaka 2021, Bunge lilibatilisha viwango vya matumizi vilivyochapishwa na IEBC kwa uchaguzi wa 2022, na tume ikalazimika kuviondoa.

Mahakama baadaye iliamua kuwa kanuni za ufadhili wa kampeni ni sheria ndogo na kwamba kifungu kilichotaka Bunge kuziidhinisha kabla ya kuchapishwa kilikuwa kinyume cha Katiba.

Hata hivyo, Bw Chepkong’a alisema wabunge hawakushirikishwa ipasavyo katika mchakato wa sasa na waliona kanuni hizo kwa mara ya kwanza.

Kwa kuwa mahakama tayari imesimamisha utekelezaji wake, mbunge huyo aliahirisha kikao akisema haitakuwa na maana kwa kamati kuchunguza kanuni ambazo haziwezi kutekelezwa kwa sasa.