Afueni kwa wabunge korti ikifufua NG-CDF
MAHAKAMA ya Rufaa jana iliwapa Wabunge ushindi mkubwa wa kisheria baada ya kufufua Sheria ya Hazina ya Serikali ya Kitaifa ya Maendeleo katika Maeneo Bunge (NG-CDF), ingawa mapambano ya kisheria bado hayajaisha.
Walalamishi tayari wameelekea Mahakama ya Juu, wakifufua tena mgogoro ambao mara ya mwisho uliamuliwa humo mwaka wa 2022.
Umuhimu wa kesi hiyo ni mkubwa ikizingatiwa kuwa hazina hiyo ilikuwa imepangwa kusitisha shughuli zake ifikapo Juni 2026, hatua ambayo ingewaathiri wabunge.
Wanaharakati Wanjiru Gikonyo na Cornelius Oduor Opuot, wanaowakilishwa na wakili Malidzo Nyawa, walitangaza nia yao ya kukata rufaa dhidi ya uamuzi mzima wa Mahakama ya Rufaa uliorejesha Sheria ya Hazina ya Maendeleo ya Maeneo Bunge wa Serikali ya Kitaifa (NG-CDF) ya 2015.
Hatua hiyo inaweka msingi wa pambano jipya la kisheria katika Mahakama ya Juu, ambayo mnamo Agosti 2022 ilibatilisha Sheria ya CDF ya 2013, ikitangaza kuwa ilikuwa kinyume cha Katiba kwa kuingilia majukumu ya serikali za kaunti.
Mahakama ya Juu hapo awali iliamua kuwa Sheria ya 2013 iliunda muundo haramu wa “ngazi ya tatu” ya serikali.
Walalamishi wanapojitayarisha kuwasilisha rufaa yao katika Mahakama ya Juu, wakili wao mwingine, Lempaa Suyianka, alieleza kuwa wataomba Jaji Mkuu Martha Koome ajiondoe katika kesi hiyo kwa misingi ya uwezekano wa upendeleo.
“Jaji Mkuu amenukuliwa hadharani akiomba wabunge kusaidia Idara ya Mahakama kujenga mahakama kwa kutumia fedha za CDF,” alisema Bw Suyianka.
“Ameonyesha kuunga mkono hazina hiyo ambayo uhalali wake wa kisheria tunapinga, jambo linaloonyesha mgongano wa maslahi. Tutaomba ajiondoe.”
Ingawa Mahakama ya Rufaa kwa kiasi kikubwa iliunga mkono msimamo wa Bunge, rufaa inayotarajiwa katika Mahakama ya Juu inahakikisha mjadala wa kikatiba utaibuka tena.
Walalamishi wanapinga hukumu nzima, na hivyo kuendeleza maswali kuhusu ugatuzi, usimamizi wa fedha za umma na kutenganisha mamlaka.
Kwa wabunge, uamuzi wa Mahakama ya Rufaa unalinda chanzo muhimu cha fedha na kiungo kinachoonekana moja kwa moja kati yao na miradi ya maendeleo katika maeneo yao ya uwakilishi.
Kwa magavana na Seneti, rufaa hiyo ni jaribio la kurejesha ushawishi katika mapambano ya zaidi ya muongo mmoja kuhusu nani anadhibiti fedha za maendeleo na mpaka wa kupeleka mipango ya serikali ya kitaifa mashinani bila kudhoofisha ugatuzi.
Mahakama ya Juu sasa itakuwa na uamuzi wa mwisho tena katika mzozo ambao umegeuka kuwa kielelezo cha mjadala mpana wa kitaifa kuhusu mamlaka, fedha na maana halisi ya ugatuzi nchini Kenya.
Rufaa iliyopangwa inapinga uamuzi wa Ijumaa, uliobatilisha hukumu ya Mahakama Kuu ya Septemba 2024 iliyofutilia mbali Sheria ya 2015 na kuagiza hazina hiyo isitishwe ifikapo katikati ya 2026.
Mahakama ya Rufaa iliamua kuwa Mahakama Kuu ilivuka mamlaka yake kwa kubatilisha sheria nzima, na badala yake ikaamua kuhifadhi mfumo wa kisheria wa hazina hiyo.
Kwa wabunge, hukumu hiyo ni ushindi mkubwa wa kisiasa na taasisi.
Mahakama iliamua kuwa Sheria hiyo haikiuki misingi ya ugatuzi wala kuingilia majukumu kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti.
Pia ilishikilia kuwa idhini ya Seneti haikuhitajika kwa kuwa sheria hiyo inahusu majukumu ya serikali ya kitaifa pekee.
Hazina ya NG-CDF inatengewa angalau asilimia 2.5 ya mgao wa mapato ya kila mwaka ya serikali ya kitaifa kwa maeneo bunge 290, na tayari imetoa zaidi ya Sh522 bilioni tangu kuanzishwa kwake.
Magavana, maseneta na mashirika ya kiraia ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakiikosoa kwa madai kuwa unarudia majukumu ya kaunti na kudhoofisha wajibu wa kikatiba wa Seneti walishindwa katika rufaa hii.
Mzozo huu wa kisheria ulianza mwaka wa 2016, walalamishi wakisema kuwa hazina hiyo inadhoofisha ugatuzi, inakiuka kanuni za usimamizi wa fedha za umma na inachanganya mamlaka kwa kuwaruhusu wabunge kuhusika na utekelezaji wa miradi.
Pia walidai hazina inasababisha migongano kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti, na kati ya Wabunge na Magavana, kutokana na uwezekano wa kurudiwa kwa miradi.
Seneti iliwasilisha misingi ya kuunga mkono kesi hiyo lakini haikuwasilisha hoja zozote, huku Baraza la Magavana likikosa kuwasilisha hati wala hoja.
Upande wa Bunge la Kitaifa uliungwa mkono na Mwanasheria Mkuu wa Serikali na Waziri wa Fedha.
Upande wa Bunge la Kitaifa uliungwa mkono na Mwanasheria Mkuu wa Serikali na Waziri wa Fedha.
Katika uamuzi wake wa kubatilisha maamuzi ya Mahakama Kuu, Mahakama ya Rufaa ilitegemea misingi ya awali ya Mahakama ya Juu na kinga zilizowekwa kwenye sheria, ikibainisha kuwa Kifungu cha 24 cha Sheria ya NG-CDF ya 2015 kinazuia miradi kufanywa tu katika majukumu ya serikali ya kitaifa.